http://www.alashainasy.kz/ Жаңа жарияланымдар kz http://www.alashainasy.kz/static/i/logo2_sm.gif http://www.alashainasy.kz/ http://www.alashainasy.kz/famous/31022/ http://www.alashainasy.kz/famous/31022/ Жылдызкан ДЖОЛДОШОВА, Жоғорғұ Кеңеш депутаты: Жылдызкан ДЖОЛДОШОВА, Жоғорғұ Кеңеш депутаты: – Мақтауыңызға рақмет, Өмірбек Чиркешеұлы! Халық айтады ғой, басқа біреудің әйелі үнемі әдемі көрінеді деп... (Шаш үлгісіне жоғары баға берген депутат Өмірбек Текебаевқа айтқан жауабы. www.24kg.org сайтынан) Sat, 04 Feb 2012 15:37:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/main/31021/ http://www.alashainasy.kz/main/31021/ Тұран топырағында жолбарыс жүректі батыр көп, өйткені қазақтың өзі ежелден батыр халық. Әйтпесе аз ғана халықтың мұншама ұлан-ғайыр даланы найзаның ұшымен, білектің күшімен қорғауы мүмкін емес. Қазақтың қазақтығын сақтап қалуы, ұрпағына тиесілі ұлтарақтай да жердің жатқа бұйырмауы бірінші кезекте осы батыр-билеріміздің арқасы. Олар аманаттап кеткен кең далаға көрікті қала тұрғызған бүгінгі ұрпақ батыр бабаларымызды қаншалықты қастерлеп, рухына тағзым етіп жүрміз? Тұран топырағында жолбарыс жүректі батыр көп, өйткені қазақтың өзі ежелден батыр халық. Әйтпесе аз ғана халықтың мұншама ұлан-ғайыр даланы найзаның ұшымен, білектің күшімен қорғауы мүмкін емес. Қазақтың қазақтығын сақтап қалуы, ұрпағына тиесілі ұлтарақтай да жердің жатқа бұйырмауы бірінші кезекте осы батыр-билеріміздің арқасы. Олар аманаттап кеткен кең далаға көрікті қала тұрғызған бүгінгі ұрпақ батыр бабаларымызды қаншалықты қастерлеп, рухына тағзым етіп жүрміз? Батырларымыздың батырлығын елге дәріптеудің бір әдісі мүсінін тұғырға қондыру, көшеге атын беру. Алайда «қазаққа ортақ батырларға ескерткіш орнатудың өзі саясаттың құрбаны болып жатқан жоқ па» деген күдікті ой сананы сығалайды. Бұлай деуіміздің себебі неде? Облыс орталығы Шымкент қаласында бірнеше батырдың ескерткіші бой көтерген. Елдің есінде болса, қазіргі Тәуелсіздік саябағы орын тепкен жерде Қабанбай батырдың тас мүсіні бірнеше ай бойы «ақ жамылғы» жамылып, елдің «бетіне» ашық-жарқын жүзбен қарау сәтін ұзақ күтті. Әйтеуір, бір ашылды. Бірақ көп ұзамай-ақ «батырдың орны бұл емес екен» деген билік ескерткіштің тұратын орнын өзгертіп, батыр аруағымен ойнағандай күй кешкенімізді несіне жасырайық? Қабанбай батыр ескерткішінің қазіргі тұрған орны өте сәтті таңдалған деп айту қиын. Мүлдем байқаусыз қалмаса да, қалаға келген қонақтар үшін көрнекті жерде тұрған жоқ.  Алматы қаласының теміржол вокзалынан түссеңіз, қарсы алдыңыздан Абылай ханның еңселі ескерткіші қарсы алып, қалаға бастар қақпа іспетті Абылай хан даңғылы құшағын жаяды. Шымкенттің теміржол вокзалына түскен жолаушыларды Қабанбай батыр көшесі күтіп алғанымен, батыр ескерткіші көшенің арғы басындағы бір бұрышта тұр. Батыр атындағы көшенің басы мен аяғының арасы да бір-ақ тұтам. Сонда қазаққа ортақ Қабанбай батырға облыс орталығынан бұйырған көше осы ғана болғаны ма? Әбдіғани ТАШҚАРАЕВ, Қабанбай батыр ескерткішін орнатушы: – 1991 жылдың 23 қыркүйегінде Шы­ғыс Қазақстан облысының Зай­сан ау­данында Қабанбай батырдың 300 жыл­дығына облысымыздан шық­­қан топты бастап барғанмын. Ол кезде об­лыс­тық атқару комитеті төр­ағасының орын­басары болып қыз­мет ететінмін. Бір күн ерте бар­дық. Кімдердің қандай сыйлық әкел­­генінен алдын ала хабар­дар болдым. Оң­түстік Қазақстан­ның сы­­йы ерекше бол­сын деген оймен бір күн­де облыстағылармен ақыл­дасып, Шым­кентке батыр ескерт­кішін ор­­натуға ке­лісім алдым. Жиында мұны көп­ші­ліктің көзінше уәде еттім. Міне, ес­керт­кіш орнату жайлы идея сол жылы ой­ла­­маған жерден туған. Сол 1991 жыл­дан бе­рі ескерткіш орнатуға қан­ша­ма рет әре­кет­тенгеніммен, қаржы мә­селесі ше­шіл­мей-ақ қойды. 2002 жы­лы бұл мәселені өз кү­ші­мізбен іске асы­руға бел будым. Биз­­­нес­пен айна­лы­сатын балама айтып, құ­жат­тар­ды да­­йын­дадық, жер сатып алдық. Ал­ғаш ба­­тыр мүсінін атқа қондырған едік, ке­йін тікесінен-тік тұрғызып, қолына қы­лыш ұс­таттық. Соңынан қылыштың ор­нын қам­шы алмастырды. Әйтеуір, ба­­тыр ескерт­кі­шінің жобасы бірнеше мәр­­те өзгерді. Қы­зық­тың барлығы мү­сінді тұғырға қон­дыр­ғаннан кейін бас­тал­ды. Ескерткіш 2005 жылдың 25 ма­мырында Елбасы Н.На­зарбаевтың қа­­тысуымен ашылуы тиіс болатын. Сол кез­де облыс әкімі Ө.Шөкеевке Ал­ма­тыдағы бір аталастарымыз «Қабанбай батыр атқа мінуі керек, атқа мінбеген күйі ашылатын болса, біз өйтеміз де, бүй­теміз» деп «ашулы» хат жолдапты. Сөйтіп, жос­пар­ланған мезетте ашылмай қалды. Енді жел­тоқсанның 16-сында ашылатын болды. Ме­желі уақытқа үш күн қалғанда ескерт­кіш­тің ашылуы тағы кейінге қалдырылғаны белгілі болды. Бірақ себебін ешкім ашып айтпайды. Әр­кім­нің әуеніне төңкеріліп жү­руге уа­қыт тығыз, ақсақалдармен ақыл­дастық та, аштық та жібердік. Мәселе мұ­ны­мен де тоқтамады. Батыр тұрған жерге Тә­уелсіздік саябағы түсетін болып, ес­керт­кіш орнын қайта ауысты­руға тура келді. Бі­рақ бұл жолы атқа­рушы билік бар міндетті өзінің мой­нына алып, жер де тауып берді, көшіріп те берді. Шымқаланың Жібек жолы және Ақпан батыр көшелерінің қиылысындағы атқа қон­ған Ақпан батырдың ескерткіші де кө­лік көтерген шаң-тозаңнан түсі қоңыр тарт­қан ақ жамылғы жамылғалы жылдан асып қалды-ау, шамасы. Ақ матаның астындағы Ақ­пан батыр екенін астындағы жазуы ай­қын­дап тұр. Ал оның не себепті ашылмай жат­қанын білгісі келіп, жанашырлық та­ны­тып жүрген жанды байқамадық. Мүлдем ес­керусіз қалған сықылды. Әйтеуір, ба­ты­ры­мыздың бетін бүркеп, жұрттан жасырып қойдық. Ақпан батыр ескерткішін орнатуға жер бөлу жөнінде Шымкент қаласы әкімінің №957 қаулысы сонау 2010 жылдың 10 мау­­сымында шыққан екен. Бизнестің әлеу­меттік жауапкершілігі аясында іске асыруды қолға алған «Сити-Строй – LTD-7» жа­уап­кер­шілігі шектеулі серіктесті­гі­нің директоры А.Қайып­беков мырза мық­тап қолға алып, ес­керткішті тұғырға қон­дырғанымен, құ­жат­тарын құнттауға кел­генде әлсіздік та­нытып жатқан сыңайлы. Олай дейтін се­бе­біміз, батыр бабамыздың тас мүсінін тұр­ғызатын жер мәселесі ше­шіл­генімен, Мә­дениет министрлігі та­ра­пынан берілетін қорытынды алынбаған. Өткен жылдың 22 мау­сымында сол кезде облыс әкімінің мін­детін атқарып жүрген бірінші орынбасар Бе­рік Оспановтың атынан мәдениет ми­нистрі Мұхтар Құл-Мұхаммедке үшбу хат жол­данып, сәулеттік жоба Мемлекеттік ко­мис­сияның қарауына ұсынылған. Алайда ара­да жарты жыл уақыт өтсе де, бұл мәселе шешілмеген, ақ мата сыпырылмаған күйі әлі тұр. Осы тұста Кеңес Одағы тұсындағы идео­­логия еріксіз еске оралады. Үл­кен­дер­­ді, яғни партия қатарындағы аза­мат­тар­ды айтпағанның өзінде, мектептегі оқу­шы­­лардың өзі «Ленин ата – бабамыз, сая­­­сында жатамыз, қарсы келген дұшпан­ды ­қақ жүректен атамыз» деп қатыгез­дік­пен өрілген әнді әуелетпеуші ме едік?! Төбесіне торғай қондырмайтын Лениннің тас мүсіні жоқ қаланы кезіктіру мүмкін бол­майтын. Сол жылдары Лениннің мүсіні дәл осындай жағдайды бастан кешіріп көр­сінші, біреудің басы кеудеден допша до­маламаса да, бірнеше адам партби­ле­тінен айырылып, өмірден баз кешіп кете­ріне бәс тіге аламыз. Міне, өзгенің баба­сын өзіміз­дікі санап, қыз­ғыштай қор­­ға­­ғаны­мыз осы­дан-ақ бай­қалып тұр. Ал ұлттық баты­ры­мызға кел­генде ше­неу­нік біткен шекесінен қарайды. Әрине, ескерткіштің тағдырын тәлкекке сал­ғаны үшін қызметінен боса­тылыпты де­генді әзірше естіген жоқпыз. Әкім­дердің де мұндайды естімегеніне дау жоқ. Ес­тісе, батырымыздың бейнесі бір-ақ күнде жарқырап тұрар ма еді, кім білсін!   «Солтүстік» ықшамауданы мен «Шы­ғыс» ықшамауданының ортасын бөліп тұр­ған кішкене көше қазір Жолан батыр аты­мен аталады. Бір күні сол көшенің сол жақ бойынан тас мүсінге арналған тұғыр пайда бол­ды. Сосын ол қайта бұзылды. Араға бір­шама уақыт салып көшенің екінші бетінен тағы бір тұғыр бой көтерді. Сол тұғыр әлі өзгеріссіз қалпында. Себебі неде екенін білмеген жергілікті тұрғындар ара­сында неше түрлі ыңғайсыз, гу-гу әңгі­ме­лердің шоғы үрленіп жатқаны өкінішті. Ресми мәлімет бойынша, бұл тұғыр Жолан батырға арналған. Мүсінді орнатуға тал­пыныс танытқан «Жолан батыр» қо­ғам­дық қорының басшылары жерді сатып алып, батыр ескерткішін тұрғызуға рұқсат беретін қорытынды алу үшін жоғарыда аталған министрліктің арнайы комис­сия­сының назарына батыр жайлы мәліметтер жі­берген. Әзірге бар болғаны – осы. Жалпы, ескерткіштердің тағдырына кім жауапты? Тұғырға қонған тұлғалардың мү­сі­нінің дер кезінде ашылмауының сыры не­де? Бұл сауалдың нақты жауабын айту әзір­ше мүмкін болмай тұр. Себеп – жүйенің жүйесіздігі. Ескерткіштер мен монументтер жайлы облыстық мәдениет басқармасынан мәлімет сұратқанымызда, бір жапырақ тізім ұсынумен ғана шектелді. Басқа мә­лі­мет жоқ. Мәдениеттің ішінде жүрген ма­ман­дардың өздері қалалық әкімшілік тұр­ғын үй және коммуналдық шаруашылық бө­ліміне қарасты болуы мүмкін деген ой­мен солай қарай жол сілтеді. Ал олардың негізгі міндеті ескерткіштердің тағдырына ара­ласу емес, күтіп ұстау, яғни мүсіндер мен оның айналасын тазалап ұстау болып есептеледі. Нұрлан АРХАБАЕВ, Шымкент қалалық сәулет және қала құрылысы бөлімінің бастығы: – Негізі, әр құрылысты жүргізудің өзін­дік тәртібі бар. Ескерткіштер  тарихи маңы­зы бар нысан болғандықтан, ескерткіш қою мәселесі мүсіні қойы­латын тұлғаның тұл­ғалығы дәлел­денгеннен кейін тал­қы­лануы тиіс. Ал бұл – Мәдениет ми­нистр­лі­гін­дегі арнайы комиссияның құзырындағы дү­ние. Ол комиссия жерге шешім шыққан ба, шықпаған ба – ол жағына мән бер­мейді. Ақ­пан батырға қатысты комис­сияның қо­ры­тындысы жоқ. Ұзақ уақыт ашыл­май тұ­руының негізгі себебі де – осында. Жолан ба­тырдың ескерткішін қоятын жер ал­ға­шында дұрыс таң­дал­маған болатын. Оны ал­дырттық. Жа­қында Президенттің мә­де­ниет орта­лығынан қала әкіміне анықтама жол­­да­ныпты. Қаланың бас архитекторының сөзінен ұққанымыз, шаһардың ажарын ашып, сән-салтанатын арттыратын сәулет құры­лысын дамытуға жауапты қалалық сәулет және қала құрылысы бөлімінде де нақты мә­лі­мет­тер жеткіліксіз екен. Сонда тарихи ес­керт­кіштердің тағдырына тікелей жа­уап­ты ме­кеменің болмағаны ма? Жауап­кер­ші­лікті мойнына алғысы келмеген мекемелер мың сан желеуді алға тартып, маңызды мә­селені допша домалатқысы келеді. Жүйенің өзі осындай жүйесіз болса, тарихи ескерт­кіш­тер төңірегіндегі келеңсіздіктерге байла­ныс­ты кімге өкпе арта аласыз? Сонда бү­гінгі, ертеңгі ұрпаққа тарих керек емес пе? Sat, 04 Feb 2012 15:33:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/politics/31020/ http://www.alashainasy.kz/politics/31020/ Былтыр елдегі дүрбелеңнен кейін отау көтерген Дін істері агенттігі де кеше өз алқасын өткізді. Қайрат Лама Шарифтің төрағалығындағы жиынға Мемлекеттік хатшы Мұхтар Құл-Мұхаммедтің қатысуы еліміз үшін дін мәселесінің аса өзекті болып отырғанын одан сайын аңғартса керек. Былтыр елдегі дүрбелеңнен кейін отау көтерген Дін істері агенттігі де кеше өз алқасын өткізді. Қайрат Лама Шарифтің төрағалығындағы жиынға Мемлекеттік хатшы Мұхтар Құл-Мұхаммедтің қатысуы еліміз үшін дін мәселесінің аса өзекті болып отырғанын одан сайын аңғартса керек. Былтырғы жылды қорытқанда, жұртшы­лықтың есіне ең алдымен түрлі оқиғаларды тудырған террористік әрекеттер түсетіні анық. Одан кейінгі кезекте дін ісімен айна­лысатын дербес агенттіктің құрылуы, оның басшылығына араб тілі маманы, кәнігі дипломат Қайрат Лама Шарифтің келгені емес, төрағаның пәрменімен дүрбелең ту­ғызған «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заң көбірек есте қалатын тәрізді. Шын мәнінде, қоғамды жікке бөлген әлгі заңның өзі халыққа танымал біршама азаматтың бет-бейнесін ашып бергендей еді. Сондықтан да Лама Шариф мырза былтырғы жетістікті саралағанда, айтулы құ­жаттың қабылданғанын алдымен ауызға алғаны айтпаса да түсінікті болды. Төр­ағаның сөзіне сенсек, осы бір заң кон­фес­сияаралық саладағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру әрекеттеріне тың серпіліс беріпті. Жаңа заңда бұрын болмаған бір­қатар қағидатты ереже бекітіліп, құжаттың әлеуеті қазірдің өзінде айқын біліне бас­таған. Мәселен, заң күшіне енісімен, 579 саны аз діни топтың қызметіне бұрау салынған. Бұл ғана емес, діни бірлестіктердің жалпы санын жүйелеуде де жағымды өз­геріс баршылық. 2011 жылдың қаң­тарында Қазақстанда 4551 діни бірлестік қызмет етсе, қазіргі уақытта олардың саны 3972-ге, яғни 13 пайызға азайды. Бұл да ұйымдардың шекті санын білдірмейді. «Әлгіндей діни бірлестіктер ағымдағы жылдың 25 қазанына дейін қайта тіркеуден өтуге міндетті. Әйтпесе қайта тіркелмеген діни бірлестіктің қызметі сот шешімімен түбегейлі тоқтатылады», – дейді Қайрат мырза Лама Шариф. Сөйтіп, биылдан қалмай елдегі діни бірлестіктер тағы бір сүзіледі. Заңға қайшы келетіндердің әрекетіне толық тоқтам жасалады. Сөз арасында төраға дін мәселесінде үгіт-насихат жұмысының да өзектілігін атап өтті. Осы мақсатта агенттіктің ақпараттық кеңіс­тікті үздіксіз қадағалап отыруға бел буған сыңайы да танылды. Былтырдан бері 1174 интернет-ресурсқа талдау жүргізілген. Нә­тижесінде сот шешімімен діни экстре­мизм­ді насихаттап келген 58 сайтқа құлып салыныпты. Бұл жұмыс алда да жалғаса беретін болады. Төрағадан соң Ақтөбе мен Жамбыл об­лыстарының департамент басшылары сөз алып, атқарылған іске һәм алдағы мін­детке бойлаған еді. Теріс пиғылды ағым­дардан жапа көргендерге көмек көрсету орта­лықтарының өкілдері де істелген жұмысқа есеп берді. Осының баршасын мұқият тың­даған Мемлекеттік хатшы Мұхтар Абрарұлы агенттіктің алдағы атқарар міндеттеріне маңыз берді. Оның біріншісі һәм бастысы – ұлтаралық келісім мен дінаралық тату­лықты сақтау. «Адамзат дамуының қай ке­зеңін­де болсын дін мәселесі кез келген қоғамдағы, кез келген мемлекеттегі ең басты мәселелердің бірі болып табылады. Қазақстанның бүгінгі саяси тұрақтылығы, экономикалық қарқын­ды дамуы, әлеуметтік жағынан үлкен жетіс­тіктерге жетуінің бар­лығы Тәуелсіздік жылдарында Елбасы орнықтырған ұл­таралық келісім мен дін­аралық татулықтың негізінде жүзеге асып отыр. Ендеше, біздің ең басты құндылығымыз да – осы. Сондықтан да агенттік қызметкер­лерінің алдында тұрған ең басты мәселе Қазақстан халқының негізгі құндылығын одан әрі орнықтыру, одан әрі бекіте түсу болып табылады», – деді М.Құл-Мұхаммед. Екінші басты мәселе – «Діни қызмет және діни бір­лестіктер туралы» Заңда қамтылған әрбір бапты сапалы әрі толық жүзеге асыру. Осы шеңберде діни экстремизммен күреске тоқталған Мемлекеттік хатшы Атырау, Ақ­төбе, Тараз, Алматы қалаларындағы лаң­кестік ылаңның себеп-салдарын әлі де жіті зерделеу қажеттігін атап өтті. Жіберілген кемшілік сабақ болып, алдын алу қамын ойластыру керек. «Үшінші басты мәселе, түрлі діни бірлестіктермен, оның ішінде Қазақстан мұсылмандары діни басқарма­сымен жұмысты жаңа арнаға түсіруге тиіспіз. Өйткені бұл салада да қордаланған пробле­малар баршылық», – деген Мем­лекеттік хатшы агенттік төрағасы айтқан діни бірлестіктерді қайта тіркеу мәселесін қош көретінін аңғартты. Келесі міндет – діни білім мен тәрбие. «90-жылдары шетелдерде, оның ішінде кейбір күмәнді болып табылатын діни орталықтар мен оқу орындарында көптеген жастарымыз білім алды. Оның кейбірі қазір қоғам арасында жұмыссыз жүрсе, енді бірі біз сынға алып жүрген діни бірлестіктің құрамына еніп, белсенді әрекетке көшкен, мұны ашып айтуымыз керек. Әйтсе де жаңағы шетелдегі «күмәнді» оқу орын­дарын­да білім алған азаматтардың бәрін бірдей баррикаданың арғы бетіне ысыруға еш болмайды. Бұлардың арасында сауаты өте үлкен, ислам дүниесінде беделі басым білім орталықтарында сусындаған жастар да жеткілікті ғой. Сол үшін олардың бар­шасын сыртқа теппей, өз ортамызға тар­тып, сондай азаматтармен ерекше жұ­мыс жүргізу қажет», – деп ескертті Мұхтар Құл-Мұ­хаммед мырза. Сосын Мемлекеттік хатшы әлгіндей жат ағыммен ауып кеткен ауди­тория­мен кездесу өткізуге ниетті екенін жасырмады. «Бүгінгідей форматта болмаса да, басқа жағдайда әңгімелесуге көшуіміз керек. Бұған араб тілін жетік білетін, дипломатияда талай жыл қызмет еткен агенттік төрағасының күш-жігері жететініне сенемін, мен де қолдау білдіремін», – деп қайырды ол. Ал келешектегі діни білім мен тәрбие мәселесінде Мемлекеттік хатшы Нұр-Мү­бәрак университетінің жұмысын жолға қоюдың маңызы зор екендігін топшылайды. Яғни Нұр-Мүбәракта республика аумағын­дағы мешіттерде қызмет ететін һәм діни білім алғысы келетін жастарды тәрбиелеу керек. «Тәуелсіздік жылдарында елімізде бір­қатар медресе, діни оқу орындары ашылғандығын жақсы білеміз. Тіпті кейбір шетелдегі ұйымдардың белсенді «іскер­лігінің» арқасында жоғары діни оқу орын­дары да ашылды. Бірақ олардың қайсысы қандай тәжірибе жинақтап, халыққа қандай насихат жүргізіп отыр­ғанына белгілі бір кезең аралығында бақылау жасай алмай қалдық. Соның салдарынан бүгін қандай да бір проблема­лармен бетпе-бет келіп отыр­мыз», – деді Мұхтар Абрарұлы. Ендеше, олқылықтың орнын толтырып, келешекке қам жасау үшін Қазақстандағы бірден-бір жетекші ғылыми жоғары оқу орны болып саналатын Нұр-Мүбәрәк университетінің әлеуетін пайдалану қажет. «Бұл оқу нысаны – мемлекетаралық келісім бойынша ел Пар­ламенті ратификациялаған заң аясында, халықаралық деңгейде жұмыс істейтін үл­кен білім ордасы. Ендеше, біз алдағы уа­қытта діни білім алуға құштар азамат­та­рымызды, әсіресе араб тілі мен мәдениеті, Шығыс философиясы, ислам өркениеті төңірегінде білім алғысы келетін жастарды осы университет арқылы жетілдірсек игі. Онда да оқуды дәстүрлі діни біліммен ұш­тастыруымыз, ислам мекемелерінде қызмет ететін білімді жастарды дәл осы орталықта тәрбиелеуге күш салуымыз керек», – деді Мемлекеттік хатшы. Сөз соңында Мұхтар Абрарұлы Дін істері агенттігінің алдағы жұмысы өзінің тікелей басты назарында болатынын, сондықтан да әр уақытта қолдан келгенше жәрдемші болып жүретінін жеткізді. Sat, 04 Feb 2012 15:30:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/politics/31019/ http://www.alashainasy.kz/politics/31019/ АҚШ мемлекеті Иракты жаулағаннан кейін-ақ, алдағы уақытта Иранға ауыз салатыны жөнінде пікірлер айтыла бастаған болатын. Алайда осы уақытқа дейін ашық әскери текетірес болған жоқ. Дегенмен Вашингтон Иранға саяси-экономикалық қысым көрсетумен болды. АҚШ мемлекеті Иракты жаулағаннан кейін-ақ, алдағы уақытта Иранға ауыз салатыны жөнінде пікірлер айтыла бастаған болатын. Алайда осы уақытқа дейін ашық әскери текетірес болған жоқ. Дегенмен Вашингтон Иранға саяси-экономикалық қысым көрсетумен болды. Алайда АҚШ пен ЕО-ның түрлі санкцияларынан көз ашпаған Иран әлі шыдап келеді. Зұлымдық белдеуіне теңелген Тегеран бұл қысымнан қалайда аман шығудың жолын іздеп жатыр. Ақпараттық және экономикалық шабуылдардан нәтиже болмағанын көрген АҚШ пен Израиль енді ашық әскери текетірестің жолын таңдаған сыңайлы. Олай деп тұжырымдауға соңғы кездердегі бірқатар елдердің саяси әрекеттері себеп болып отыр... АҚШ әскері Иранды қоршап жатыр 2012 жылдың алғашқы екі аптасы Иран дауына қатысты жанжалдың ушы­ғуымен басталды. Жаңа жылға дейін АҚШ пен ЕО Иран мұнайына эмбарго енгі­зе­тіндіктерін мәлімдеген болатын. Бұл  де­ге­ні­міз – бірқатар елдер Ираннан мұнай шикізатын экспорттай алмайды деген сөз. Экономикасының негізін шикізат экспорты құрайтын ел үшін санкцияның мұндай түрі аса ауыр болып есептеледі. Дегенмен Теге­ран да қарап жатқан жоқ, Иран Президенті Махмұд Ахмадинежад бұл жағдайда «Ормуз бұғазын жауып тастаймын» деп, құқайға зілдене жауап берді. Аталған бұғаздан АҚШ пен ЕО-ға Таяу Шығыс елдерінен тасылатын мұнайдың 40 пайызы өтеді екен. Яғни екі жақтың мәлімдемеші­лері өз уәделерін орындайтын болса, нағыз әскери текетірес оты тұтанайын деп тұр. Қазірдің өзінде Иран елінің айналасын АҚШ пен НАТО-ның әскери кемелері мен әуе күштері қоршай бастады. Әртүрлі деректер бойынша белгілі болған АҚШ әскери-теңіз күштерінің біршамасын тізіп шығуға болады. Жаңа жыл қарсаңында Иран жағалауына АҚШ-тың әскери ұшақ қабылдаушы «Джонс Стеннис» кемесі жақындады. Қаңтардың алғашқы күн­дерінде Иранның батыс жағалауындағы Араб теңізіне АҚШ-тың тағы бір ұшақ қабылдағыш «Карл Винсон» кемесі келіп тұрақтады. Оның құрамына 90 әскери ұшақ пен тікұшақ, «Банкер Хилл» зымы­раны, «Хэлси» ракеталық миналаушы тех­никасы кіреді екен. Ал 10 қаңтар күні сол жерге ұшақ қабылдаушы, әйгілі «Авраам Линкольн» кемесі жеткізілді. Сондай-ақ қаңтардың 10-ы күні АҚШ-тың әскери теңіз күштері Парсы шығанағына әмбебап-десанттық сарбаздар тобы мен теңіз күштерінің сарбаздарын қалдырып кетті. Олардың қолындағы қару-жарақтардың, техниканың саны мен сапасын тізіп жату артық болар. Желтоқсан айында Грузияда америка­лықтардың ақшасына 20 шақты шағын аурухана ашылған болатын. Жуық арада олардың саны 150-ге жету керек. Сарап­шы­лардың болжауынша, бұл аурухана­лар ықтимал АҚШ-Иран соғысында жарақат алған америкалық сарбаздарға арналып жасалып жатыр. АҚШ-тың осындай қадамдарынан кейін әлдебір әскери жорыққа жоспар жа­салып жатқан жоқ деп көріңіз. Сарапшылар қауымы тіпті шабуылдың қай күні баста­латынына дейін өзіндік болжамдар жасап жатыр. Әрқайсысы әртүрлі датаны көрсет­кенімен, көпшілігі алдағы бір-екі айдың айналасын шамалауда. Себебі АҚШ-тың ирандық мұнайға жариялаған эмбаргосы іске қосылатын болса, аталған елдің эконо­микасы мұндай апатты жағдайды көтере алмайды. Сәйкесінше ол да радикалды шараларға жүгінеді. Оған АҚШ-тың жауа­бы қандай болатыны айтпаса да түсінікті. АҚШ-Иран соғысына Қытай да араласады Иранға қатысты жанжалдың ғаламдық саяси маңызын арттырып тұрған тағы бір мәселе бар. «Егер қандай да бір мемлекет Иранға әскери шабуыл жасаса, Қытай да бұл соғыстан тысқары қалмайды, шұғыл түрде араласады». Бұл мәлімдеме Қытай төрағасы Ху Цзинтаоның өз аузынан шық­қан болатын. Жуырда «Чайна дейли» ба­сы­лымында жарық көрген мақалада Қытай басшысы АҚШ-тың тым талап­шылдығын сынға алады. «Иранның экспортқа шыға­ратын мұнай шикізатының 20 пайызын ҚХР сатып алады». Мұндай салмақты мәлімдеменің арты­нан кез келген қадамды күтуге болады. «Қайсыбір ел Иранға шабуыл жасайтын болса, бұл соғысқа біз де араласамыз» деген мәлімдеменің астарында «Иран үшін кез келгенімен тіресуге дайынбыз» деген ашық пікір жатыр. Әсілінде, ирандық мұ­най­­ға енгізілген эмбарго жүзеге асатын болса, сол шикізатты Қытай бір өзі сатып алуға мүмкіндігі бар. Иранды талқандауға қандай күш керек? Иранның қарулы күштері бір кездегі Ауғанстан мен Ирак секілді емес. Соғыс­тың салмағы да, салдары да әлдеқайда ауыр болмақ. Халық саны 70 миллионды құраса, әскері де айтарлықтай қуатты – 350 мың. Сан жылдар бойы соғысқа дайын­­­­далу саясатын жүргізген Иранның қарулы күштерінің басты ерекшелігі – ол да заманауи жетістіктерге басымдық бе­реді. Тек техникалық жетістіктерге емес, химия-биологиялық қару түрлеріне де ие деп есептелінеді. Демек, Иранды талқандау үшін құрлықтарғы сарбаздардың саны кемінде 800 мың, 500-ге жуық әуедегі әскери тактикалық көлік керек. Осыншама әскерді Иранға жеткізіп, оны қамтамасыз етіп отыру үшін орасан ақша керек. Соғыс оты тұтанса, зардабы қалай болмақ? Сарапшылар қауымы екі ел арасында соғыс өрті тұтанған жағдайда оның сал­дары әлемге тарайтынын айтады. Бірін­шіден, босқындардың саны тек Таяу Шы­ғысты ғана емес, бірқатар үлкен ай­мақтарды шарпитыны анық. Америка­лық саясаттанушы Збигнев Бжезинскийдің айтуынша, бұл соғыс Иранды ғана емес, АҚШ-ты тентіретіп, әлемдік қауымдастық алдындағы беделінен біржола айыруы мүмкін. Ал қақтығыстың салдары тек екі ел үшін ғана емес, әлем елдері үшін бірдей кері әсерін тигізеді. Бұл пікірін ол Атлан­тикалық кеңестің үлкен отырысында жет­кізді. Ал саясаттанушы Соломон Леба­ноид­зе­нің пікірінше, мұның арты үшінші дүниежүзілік соғысқа да ұласып кетуі мүмкін. Себебі Иранға Қытай мен Ресейдің көзқарасы түзу. Дәл қазір Түркия мен Араб елдері Иранмен дос емес. Бірақ олар да бұл соғыстың болғанын қалап отырған жоқ. АҚШ-Иран арасында әскери текетірес пайда болған жағдайда әлемдік эконо­микада түрлі құбылыстар көрініс беретіні анық. Иранда шамамен 132 млрд баррель мұнай қоры бар делінеді. Бұл әлемдік мұнай қорының 10 пайызын құрайды. Бір сөткеде 4,2 млн баррель мұнай өндіріп, 2,7 млн баррельді экспортқа шығаратын Иран елі әлемдегі мұнай экспорттаушы елдердің қатарында төртінші тұр. Яғни Иран экспортының тежелуі мұнай баға­сының шарықтауына әкеліп соғады. Бұл жағдай экономиканың басқа да сала­ларына қатты әсер ететіндіктен, мұнай өндіруші елдердің өздері Иранның мұндай күйге душар болуын қаламайды. Sat, 04 Feb 2012 15:28:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/politics/31018/ http://www.alashainasy.kz/politics/31018/ Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев биылғы Жолдауында білікті мамандар даярлауға, адам капиталының өсіміне, білім жүйесін жетілдіруге, жоғары оқу орындары түлектерінің білімін әлемдік деңгейге көтеруге, әсіресе ғылыми-технологиялық әлеуетімізді арттыруға ерекше ден қойды. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев биылғы Жолдауында білікті мамандар даярлауға, адам капиталының өсіміне, білім жүйесін жетілдіруге, жоғары оқу орындары түлектерінің білімін әлемдік деңгейге көтеруге, әсіресе ғылыми-технологиялық әлеуетімізді арттыруға ерекше ден қойды. Алматыдағы Ұлттық инженерлік академияда Жолдауды жан-жақты талқылаған отандық іргелі оқу орындарының басшылары мен танымал ғалымдар бас қосқан отырыста барлығы бірауыздан осындай шешімге келді. Ұлттық инженерлік академия Жолдауда қойылған мақсаттар негізінде ғылыми-зерттеу институттарын біріктіретін, эконо­миканың индустриялық-инновациялық дамуына ықпал етер бағдарлама жос­парлауда. Жиында ғылыми-техникалық және технологиялық негіздегі қазақ эконо­микасын, өнеркәсіп саласын, ауыл шаруа­шылығын өркендетуді сөз қылған ғалым­дардың алқалы тобы нақты ұсыныстарын ортаға салды. Нәдір Нәдіров, Ұлттық инженерлік академияның бірінші вице-президенті: – Елбасының биылғы Жолдауы ерекше. Өйткені Президент халықтың әлеу­меттік ахуалына айрықша көңіл бө­лген. Оқу-білім саласына да айрықша басымдық беріп отыр. Жас­тардың білім деңгейі жоғары болса, мемлекет те дамиды. Міне, ғалымдар Елбасы Жол­дауын қолдап, нақты іске асыруға қадам жасауда. Мысалы, күн немесе жел энергиясын пайдаланатын жы­лыжайларды ғалымдар көмегімен көптеп іске қосуға болады. Мұндай мүмкіндікті неге қолданбасқа? Sat, 04 Feb 2012 15:27:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/politics/31017/ http://www.alashainasy.kz/politics/31017/ «Самұрық-Қазына» қоры Елбасының биылғы Жолдауы аясында белгіленген «Қолжетімді баспана» бағдарламасына қатысып, келесі жылдың өзінде 200 мың шаршы метр тұрғын үйді тапсыруды жоспарлап отыр. «Самұрық-Қазына» қоры Елбасының биылғы Жолдауы аясында белгіленген «Қолжетімді баспана» бағдарламасына қатысып, келесі жылдың өзінде 200 мың шаршы метр тұрғын үйді тапсыруды жоспарлап отыр. Сонымен қатар қордың жаңа басшысы Өмірзақ Шөкеев бұған дейін дағдарысқа қарсы бағдарлама аясында салынған тұрғын үй кешендерін бітіріп, қалған үлескерлердің мәселесін шешуге мүдделі. Алдағы уақытта холдинг жеті ірі жобаға негізгі басымдық бермек. Ал қаржы үнемдеу мақсатында «Самұрық-Қазына» қорына кіретін ұлттық компаниялардың басқарушы аппаратында біраз қысқартулар болады. Елбасының тапсырмасына сәйкес, «Қол­­жетімді баспана» бағдарламасы ая­сында салынатын жалдамалы тұрғын үйдің 1 млн шаршы метрін салу міндеті «Сам­ұрық-Қазына» қорына жүктеліп отыр. Бұл жұмысты «Самұрық-Қазына» жылжымай­тын мүлік қоры» АҚ-ы арқылы жүргізу көз­делген. Қазіргі кезде Жолдау жүктеген осы бір маңызды міндетке қатысты нақты жос­пар да жоқ емес. Оған сәйкес, 2012-2015 жылдар аралығында «Самұрық-Қазына» жылжымайтын мүлік қоры» және «Сам­ұрық-Қазынаның» өзі кезең-кезеңімен 500 мың шаршы метр көлеміндегі жылдық межеге шығуды жоспарлап қойған. Ал қалған 500 мың шаршы метрді Құрылыс істері жөніндегі агенттік өз мойнына алып отыр. 2013 жылы – 200 мың шаршы метр, 2014 жылы – 300 мың шаршы метр, ал 2015 жылдан бастап «Самұрық-Қазына» жыл сайын 500 мың шаршы метрден тұр­ғын үй кешенін пайдалануға беруді көз­дейді. Жалпы, 2020 жылға дейін 3,5 млн шаршы метр баспана салу жоспар­ланған. Қор басқармасы төрағасының орынбасары Қуандық Бишімбаевтың айтуына қара­ғанда, бір-екі айдың ішінде осы бастамаға қатысты екі қанатқақты жоба Ақмола және Алматы облыстарында қолға алынбақ. Жоспар бойынша жергілікті жерлердегі тұрғын үйдің бағасы бір шаршы метр үшін – 800 доллар, ал Астана мен Алматы қалаларында ол 1000 доллардан аспауы тиіс. Бағдарламаға қатысатын азаматтар ол баспананы алдымен, жалға алып, уақыт өте келе, өз меншігіне сатып ала алады. Жалпы, қазіргі кезде «Самұрық-Қазы­на» қоры 164 инвестициялық жобаға же­тек­шілік етіп келеді. Олардың жалпы құны – 126 млрд доллар. «Олардың арқа­сын­да алдағы бес жылда 20 мың тұрақты жаңа жұмыс орындарын ашуға болады», – дейді Қ.Бишімбаев. Дегенмен «Самұрық-Қазы­на» осы жобалардың тек 50 шақтысын ғана тексеріп үлгерген. Қордың жаңа бас­шы­сы Өмірзақ Шөкеев атап көрсеткендей, қалған 100-ден астам жобаның тиімділігі әлі анықталмаған. «Шынын айту керек, олардың ішінде тиімсіз жобалар да бар. Сондықтан барлық жобаларды толықтай тексеріп шығу қажет. Біз тиімсіз жобаларды қаржылан­дырмаймыз», – деп қадап айтты Ө.Шөкеев. Алдағы уақытта «Самұрық-Қа­зына» жеті жобаға негізгі басымдық беретін болады. Олар – Ақтаудағы мұнай зауы­тында шикізатты тереңдей өңдеу, Атырау газ-химия кешенінің қуатын арттыру, Қарашығанақ кенінде газ өңдеу зауытын салу, «Тобыл-Көкшетау-Астана» газ құбы­рын салу, Балқаш ЖЭС құрылысын бастау, «Жезқазған-Бейнеу» және «Арқалық-Шұбаркөл» теміржолдарын іске қосу. Ұлттық компанияларда біраз қысқартулар болады Алқа мәжілісінен кейін журналистерге сұхбат берген Ө.Шөкеев алдағы уақытта «Самұрық-Қазына» қорына кіретін ұлттық компанияларда біраз қысқартулар бола­тын­дығын жеткізді. Оның сөзіне қарағанда, «ҚазМұнайГаз» компаниясының орталық аппараты 25 пайызға қысқарса, «Қаз­Мұнай­Газ. Барлау және өндіру» кәсіпорнын­да басқарушылардың саны 50 пайызға азаяды. «Бұған дейін Қазақстан темір­жолы» компаниясы өз аппаратын 15 пайыз­ға қысқартқан болатын. Алдағы уақытта тағы 17 пайызға қысқарту болады деген жоспар бар. Осы орайда атап өтер басты мәселе, ол ұлттық компанияларда болатын қысқартулар жаппай қысқарту емес. Оны тиімсіз еңбек күшін қысқарту деп түсіну қажет», – дейді Ө. Шөкеев. «Қаз­Атомөнеркәсіп» компаниясының басшысы Владимир Школьник те өз аппаратын 26 пайызға қысқартуға әзір екендігін жеткізді. Ол Алматыда отырған әкімшілік аппа­ратының басым бөлігін жергілікті жерлер­дегі кеніштерге жібермек. БТА банктің тағдыры арнайы комитетте шешіледі Бұдан басқа, «Самұрық-Қазына» әл-ауқат қорының жаңа басшысы Өмірзақ Шөкеев ұлттық компаниялардың басшы­лары­на тауар мен қызметтерді сатып алу кезінде қазақстандық қамтуды барынша ұлғайтуды тапсырды. Оның мәліметіне сүйенсек, 2010 жылы «Самұрық-Қазына» қорына қарасты ұлттық компания­лардың сатып алулар саласындағы үлесі екі есе өскен болатын. Ол кезде қазақстандық қамту деңгейі 50 пайыз болған. «2011 жылы бұл көрсеткіш 5 пайызға өсті. Алайда 2009 жылы оның деңгейі 70 пайыз шама­сында болған. Сондықтан мен алдағы уақытта қазақ­стандық қамту көлемін бұ­рын­ғы 70 пайыздық межеге жеткізуді тап­сырамын, – дейді Ө.Шөкеев. Бұдан былай қор төрағасы «Самұрық-Қазына» аясын­дағы барлық сатып алуларды ашық электронды жүйе арқылы жүргізуге ниет­ті. Сондай-ақ Өмірзақ Естайұлы ұлттық компаниялардың басшыларын БТА банктің қарызын қайта құрылымдау нау­қанына атсалысуға шақырды. «Біздіңше, БТА банкте қалыптасқан жағдай тұрақ­танады. Осыған байланысты мен «Сам­ұрық-Қазына» тобына кіретін барлық ұлттық компаниялардың басшы­ларын осы мәселеге назар аударуға шақырамын. Біз бәріміз бірлесіп, аталған банкке қолдау көрсетуіміз қажет. Бұл жұмыс ол жерде сан алуан депозит және есепшоттарды ашуға байланысты. Сондықтан банк қызметіне қатысты қандай да бір қарама-қайшы әрекеттер болмауы тиіс. Бұл – нақты әрі ашық ұстаным», – деп атап көрсетті Ө.Шө­кеев. Қор төрағасы атап көрсеткендей, қазіргі кезде осы мәселеге қатысты несие берушілер комитеті құрылып жатыр. Sat, 04 Feb 2012 15:26:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/interested/31016/ http://www.alashainasy.kz/interested/31016/ Қазір қазақстандық интернет пайдаланушылар Twitter желісінде белсенділік көрсете бастады. Жалпы, бұл желіні қай елдің азаматтары белсенді пайдаланады? Қазір қазақстандық интернет пайдаланушылар Twitter желісінде белсенділік көрсете бастады. Жалпы, бұл желіні қай елдің азаматтары белсенді пайдаланады? Еркін, Алматы облысы Semiocast агенттігінің зерттеуіне сүйенсек, 2012 жылы әлем­де Twitter желісін пайдалану­шыларының саны 383 млн адам­ға жеткен. Олардың арасында аме­ри­калықтар ерекше белсенді. Twitter-дегі аккаунттар­дың 107 миллионы (барлық тұ­тыну­шылардың 28 пайызы) АҚШ азаматтарына тиесілі болып шық­ты. Екінші орында – Бразилия (33 млн), үшінші орында Жапония (29,9 млн) тұр. Одан соң Ұлы­британия (23,8 млн аккаунт) мен Индонезия (19,5 млн) елдері келеді. Қазақстан­дықтар үшін Twitter желісі енді ғана қол­данысқа еніп жатыр. Ал ресейліктер Twitter-дегі 5 млн тұ­тыну­шы­сымен белсенді твиттершілдер қатарында 20-орынға табан тіреді. Sat, 04 Feb 2012 15:25:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/interested/31015/ http://www.alashainasy.kz/interested/31015/ Қазақстан Республикасы Президенті – Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлының өз президенттік байрағы бар деп естимін. Бірақ теледидардан оны көре бермейміз. Сол жөнінде мәлімет берсеңіздер екен. Қазақстан Республикасы Президенті – Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлының өз президенттік байрағы бар деп естимін. Бірақ теледидардан оны көре бермейміз. Сол жөнінде мәлімет берсеңіздер екен. Айбар ЖАЛҒАСҰЛЫ, Батыс Қазақстан облысы Қазақстан Республикасы Президентінің бай­рағы – Мемлекет басшысының жоғары лауа­зымдық белгілерінің бірі. Президенттің ресми сайтындағы мәлімет бойынша, ол – тікбұрыш нысанындағы ені мен ұзындығы үштен екіге сәй­кес келетін көгілдір түсті кездеме. Ортасында алтын шеңбер бейнеленген, онда қанатты барыстың үстінде сақ дәуірінің оң қолын жоғары көтеріп отырған жас көсемінің сұлбасы бар. Кездеме үш жағынан алтын шашақпен көмкерілген. Сабына ҚР Президентінің мемлекеттік тілде тегі, есімі мен әкесінің аты және сайланған уақыты өрнектеліп жазылған күміс тақтайша бекітіледі. Қазақстан Республикасы Президентінің байрағы үнемі Елбасының жанында болады және ол – шетелге сапарға шыққанда онымен бірге жүретін міндетті нышан. Бұл байрақ ҚР Президентінің 1995 жылдың 29 желтоқсанындағы «Қазақстан Республикасы Президентінің байрағы және оның айырым белгілерінің ресми пайдаланылу тәртібі туралы» Жарлығына сәйкес қабыл­данды. Sat, 04 Feb 2012 15:25:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/one_theme_two_opinions/31014/ http://www.alashainasy.kz/one_theme_two_opinions/31014/ Отандық деген аты болмаса, шынтуайтында, шетелдік бағдарламаларды тасымалдаушы қызметін ғана атқарып отырған арналарымыз аз емес. Олай дейтін себебіміз, олардың өзіндік өнім жасап, өзіндік келбет, өзіндік бет-бейне таныта алмай отырғандығында. Отандық деген аты болмаса, шынтуайтында, шетелдік бағдарламаларды тасымалдаушы қызметін ғана атқарып отырған арналарымыз аз емес. Олай дейтін себебіміз, олардың өзіндік өнім жасап, өзіндік келбет, өзіндік бет-бейне таныта алмай отырғандығында. Әрине, арналардың барлығы бірдей солай деуден аулақпыз, бірақ көбінен көрермен осыны көріп отыр. Ендеше, біз шетелдік бағдарламаларды ретрансляция жасауды шектеу арқылы, отандық арналардың намысын оятып, шабысын үдете аламыз ба? Осыны талқыға салып көрелік. Серік ӘБІКЕНҰЛЫ, «Алматы» телеарнасы бас директорының орынбасары: Иә – Мүмкін және бұлай ету қажет те. Мысалы, біз­де шетелдік арналардың бағдарламаларын са­­­тып алып көрсеткенде де өздерінің нені са­тып алып, ол арқылы нені көрсеткісі келетінін өзі де тү­­сінбей, ақшаны желге ұшырып жатқан арналар бар, өкінішке орай. Қандай істе де адам өзі­не-өзі есеп беріп, одан не пайда, не зиян екенін, ал­дымен өзі ұғынуы керек қой. Ретрансляция, рас, бізге бір кездері ауадай қажет болды, не үшін? Әлем­дік ақпаратқа қол жеткізу мүкіндігі шек­теулі кезде сол олқылықты толтыру үшін ке­рек еді. Ал енді шоу деген тұрғыдан келгенде, әр ха­лық­тың өз менталитеті, өз ұлттық ұстанымы бар. Жа­са­лып жатқан хабарлар сол ұлттық бол­мы­сына сай  келуі керек. Олай болмады ма, он­да ре­тран­сля­ция жасаудың не қажеті бар? Мүм­кін, отандық өнім жасауға қарағанда әл­­­­деқай­да арзандығы тиім­ді деп, қаржылай мүм­­кіндік тапшы кезде тап­қан амал да болар. Бірақ шетелдік бағдарламаларды жөн­сіз ретрансляциялау арқылы, былайша айт­қанда, басқалардың қаңсығын өзімізге таң­сық қылудың қажеті жоқ. Егер шындап кел­сек, ретрансляциясыз да күн көре ала­мыз. Қазір қазақстандық телеарналардың кө­бінің техникалық та, шығармашылық  мүм­кіндігі де сапалы бағдарламалар ту­ғызуға жетерлік, яғни ешкімнен ештеңе ал­май-ақ, таза отандық өніммен эфирді тол­тыра алады. Бар мәселе сапаға келіп тіреледі. Мы­са­лы, көп арна Ресейдің сатиралық бағ­дарламаларын ретрансляциялап көр­се­туге құмар. Эфирдің көп уақытын со­ны­мен жабады. Осы тұста сол арна басшылары қа­зақы қалжың мен орыс қалжыңының арасында айырмашылықтың жер мен көк­тей екенін неге түсінбейді? Ең жа­ма­ны, олардың көп қалжыңында басқа ха­лықтарды менсінбеу сияқты шо­ви­нистік иіс бұрқырап тұрады. Ал біз со­лардың өзімізді қалай кемсітіп жат­қанын көрсетеміз. Және де анау-мынау емес, қаржыға сатып алып көрсетеміз, осының қанша қа­жеті бар? Біздің елімізде, заң бойынша, ре­трансляцияның үлес сал­мағын 20 пайыздан асыруға бол­майды, бірақ көптеген ар­наның эфирлерін қа­ра­саңыз, 20 пайыз жолда қа­лады-ау... Бұл – біріншіден, біз­дің қа­ражаттың сыртқа кетіп жат­қаны, екіншіден, қа­заққа қиянат жасап жат­қан тұстары да бар. Өз ұл­ты­мыз­ды әжуа­лай­тын бағ­­­дар­ла­маларды сатып алып көр­сету қиянат емей, немене?! Қо­лыңнан келе ме, сен де сондай хабарлар жасап, әжуа­лап, сат оларға. Бірақ біздің қолдан кел­мей­тіні былай тұрсын, «таспен атқанды тас­пен атып», ырылдасудың да қажеті ша­малы ғой. Айдос ҚАРТАҢБАЙҰЛЫ, саясаттанушы: Жоқ – Қазіргі таңда қазақстандық телеарналар отан­дық өнімдермен көрермен сұранысын то­лы­­ғымен қанағаттандыра алмай отыр. Еліміздің БАҚ туралы заңында отандық арналардың ше­тел­дік арналардан ретрансляциялайтын бағ­дар­ламалардың үлесін жыл сайын кемітіп, отан­дық өнімдерді арттырып отыруы керектігі жайлы ар­найы бап бар. Алайда ол бап орындалып отыр­­­ған жоқ, себебі бізде көрермен санын ке­міт­­пей ұстап тұрарлық сапалы әрі шын мәнінде қо­ғамдағы өзекті мәселелерді қамтитын қа­зақ­ша бағдарламалар әлі жоқ, барының өзі – орыс ті­лінде. Мұның барлығы тіл мәселесіне келіп ті­ре­леді. Екіншіден, қазіргі жаһандану заманында кө­­рер­­меннің қандай бағдарламалар көруге өз құ­­қы­ғы бар. Біз бәрібір шектеу қойғанымызбен, кө­­­рер­мен керегін кабельді арналардан іздеп, тіп­­­ті отандық арнаны ұмытып та кетуі мүмкін.  Демек, ретрансляциялау да өз ке­зе­гінде арналарымыздың көрермен жо­ғалт­пау жолындағы жанталасы іспетті бо­­лып отыр. Эфир толтырудағы бір амал­­ына айналды десе бол­ған­дай. Осы тұста айта кету керек, көп­те­ген телеарнамыз, тіпті барлығы де­сек те болады, шетелдік сериал­дар­­ды үздіксіз беруді және қай­­та­лап беруді әдетке ай­нал­дырды. Көрермен сұранысын, шыны керек, бағдарламамен емес, сериалмен қанағат­тан­ды­ра­тын болып алды. Себебі бағ­дар­­­ламалар қоры жоқ. Ке­­йінгі кездері шетелдік бағ­­­­­дарламаларды ре­тран­сля­ция жасамай, сол бағ­дарламаның көшірмесін жасайтын болып та жүр. Сон­­дықтан біздің отандық те­леарналарды дамыту үшін мемлекет арнайы бағдарлама жа­сағаны дұрыс деп ойлаймын. Тағы бір осы жағдайға әсер ететін тенденция – арналарымыздың көбін кә­сіби журналистер емес, басқа сала маман­дарының жаулап алғандығы. Ал олар теле­ха­бардың тілін, оның телесценарий жү­йесін, көрер­мен алдындағы өзі жүргізіп тұр­ған бағдар­ла­маның көп қабатты, терең астары мен жа­уапкершілік жүгін толық түсінбегендіктен, қандай бағдарлама болсын бір түрлі тартымсыз, жеңіл-желпі сипат алып шыға келеді. Ойландырмайды. Оған деңгейі жет­пейді. Арналарды актерлер басып ал­ған. Кәсіби журналис­терге тиесілі жұмысты, былайша айтқанда, еш қымсынбай алып қойып, нәпақасынан айырып та жүр деп айтуға негіз бар бұл ретте. Мейлі, алсын, бірақ соған сай болып, көрермен алдында тек әдемі ойнап кетпей, жанына азық боларлық бір нәрсе беруді де есте ұстасын. Бейтарап пікір Арман СҚАБЫЛ, «Хабар» агенттігі бас продюсерінің орынбасары: – Бұған бір жақты қарап, бітті, шектеу қою керек деп те айту, меніңше, орынсыз. Себебі шетелдік бағдарламалардың да берері бар, яғни олардың барлығы нашар дей алмаймын, сапалы, танымдық дүниелер бар. Телеарналар да шеттен сатып алғанда көрермен сұранысын ескереді. Егер одан ешқандай пайда болмаса, арна рейтингі көтерілмейтін болса, онда неге алады? Демек, өз кезегінде оның пайдасы болып отыр. Екіншіден, ретрансляциялау отандық бағдарлама жасаудан әлдеқайда арзанға түседі. Бірақ бұл барлығын бірдей шеттен сатып алып, эфирді толтырсақ болды деген сөз емес. Онда біздің ұлттық журналистикамыздың, өзіндік бет-бейнеміздің қайда қалғаны? Біздің де өз мәселеміз, өз айтарымыз болмаса, онда неге арна ашып, оны қаржыландырып отырмыз? Бұл ретте айта кету керек, шетелдік бағдарламаларды ретрансляциялауды шектейтін заң күшіне еніп отыр, көп ұзамай біз оны сезінеміз деген ойдамын. Sat, 04 Feb 2012 15:02:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/culture/31013/ http://www.alashainasy.kz/culture/31013/ Қадірлі Алаш оқырманы! Қазіргі уақытта қазақтың ақтангер айтыс ақыны Оразалы Досбосынов пен оның жары, белгілі әнші Ажар Түзелбекқызы туралы естеліктер кітабы дайындалып жатқанын хабарлаймыз. Қадірлі Алаш оқырманы! Қазіргі уақытта қазақтың ақтангер айтыс ақыны Оразалы Досбосынов пен оның жары, белгілі әнші Ажар Түзелбекқызы туралы естеліктер кітабы дайындалып жатқанын хабарлаймыз. Атақты Сүйінбай, Жамбыл, Құлманбет бас­таған Жетісу өңірінің ақындық мекте­бі­нің төл перзенті Оразалы ақын айтыс өне­рін өзіндік өресімен жаңаша биікке көтере біл­ген айрықша талант еді. Ақынның жары Ажардың да артында елі сүйіп тыңдаған сазды әндері қалды. Ұлт өнеріне қызмет еткен екі бірдей да­рын иесі жайында естеліктер мен құнды де­ректеріңіз, фотосуреттеріңіз болса, мына телефонға хабарласуларыңызды сұрай­мыз: 394-41-97; 8 701 237 85 53. Құрметті ағайын, қазақ өнерінде аққан жұл­дыздай жарқ етіп, талайдың көз қуа­нышына айналған ерлі-зайыпты қос та­ланттың артына қалдырған мұрасына ат­са­лысыңыздар. Sat, 04 Feb 2012 14:57:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/culture/31012/ http://www.alashainasy.kz/culture/31012/ Қызылорда қаласында мектепке дейінгі өрендерді балабақшамен қамту бағытында нәтижелі жұмыстар жүргізілуде. Бүгінгі таңда облыс орталығында тұратын жеткіншектердің 66 пайызы балғындар үйінің базарын қыздырып жүр. Қызылорда қаласында мектепке дейінгі өрендерді балабақшамен қамту бағытында нәтижелі жұмыстар жүргізілуде. Бүгінгі таңда облыс орталығында тұратын жеткіншектердің 66 пайызы балғындар үйінің базарын қыздырып жүр. Қазір Сыр елінің бас шаһарында бар­лығы 75 мектепке дейінгі білім беру ұйым­ы бар. Онда 10 мыңнан астам өрен тәр­бие алуда. Жылдан-жылға балабақшаға бала беру кезегіне тұрған отбасылар саны азайып келеді. Үстіміздегі жылы қалада алты балғын­дар үйінің ғимараты пайдалануға берілетін бо­лады. Қуаныштысы, олардың барлығы қаланың шеткі аймақтарында қоныс тебеді. Атап айтқанда, «Саяхат» пен «Ипподром» ықшамаудандарында – 280 орындық, «Шан­хай» мен «Наурызда» – 140 орындық жә­не Тасбөгет кентінде де осы шамадағы ба­лабақша көптің кәдесіне жарайды деп кү­тіліп отыр. Осының нәтижесінде өрен­дер­ді мектепке дейінгі білім берумен қам­та­масыз ету 75-80 пайызға жуықтайды. Сондай-ақ қалада бұрын жекеменшікке өтіп кеткен балғындар үйлерін қайтадан мемлекетке қайтаруға баса назар аудары­лып отыр. Бұл бағытта қала басшылығы жүйелі жұмысты бастап кетті. Sat, 04 Feb 2012 14:56:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/culture/31011/ http://www.alashainasy.kz/culture/31011/ Алматыдағы Орталық көрме залында ерекше көрме ашылды. Онда негізінен қағаз қиындыларынан құрастырылып  жасалған еңбектер көрермен назарына ұсынылуда. Алматыдағы Орталық көрме залында ерекше көрме ашылды. Онда негізінен қағаз қиындыларынан құрастырылып  жасалған еңбектер көрермен назарына ұсынылуда. Тұңғыш рет ұйымдастырылып отырған гра­фикалық аппликациялық мозаика көр­ме­­сіне 30-дан астам туынды қойылған. Бей­нелеу өнері саласында өте сирек кез­де­сетін бұл әдісті қолданушы –  әуесқой жас суретші-аппликатор Зарина Яязова. Өзін­дік қолтаңбасы бар шебердің сурет­те­ріндегі басты тақырып – әйел бейнесі. Көр­менің ашылуында сөз сөйлеген автор өз ізденістері мен еңбектері жөнінде былай дейді: – Алғаш рет көпшілік назарына ұсы­нылып отырған көрмеме 2005 жылдан бас­тап салған туындыларым қойылған. Бұл өнер жолына келуіме өзімнің туған же­рім Шымкенттегі «Арт Дизайн» мектебінде дә­ріс берген Татьяна Федоровна есімді ұс­та­­зым ықпал етті. Негізін, жасалу тех­ни­ка­сын сол ұстазым үйретті десем болады. Ал ке­йіннен өз стилім ізденістен келді. Ұсақ қа­ғаз қиындыларынан кескіндемелік бей­не­лерді жасаумен 8-сыныптан бері ай­­­на­­­лы­сып келемін. Ал өзім негізінен ау­дар­­­ма­шы болып жұмыс істеймін. Бұл ма­мандықты қойып, өнерге толығымен бет бұрғым келеді. Арманым: түрлі бай­қау­ларға қатысып, балаларға әлемнің еш же­рінде жоқ бұл өнер түрін үйреткім ке­леді. Әлемнің еш жерінде жоқ деуіме се­беп: ға­ламтордан бұл өнер түрімен кім­дер ай­на­лысады екен, кімнен тәжірибе ал­сам деп, өзім сияқты өнер адам­да­рын іздеген едім, бірақ, өкінішке орай, еш­бір суретші-аппли­ка­торды таба алмадым. Сон­дықтан өз қия­лым­мен жасаймын. Егер та­былып жатса, өте қуанар едім. Менің туын­ды­ла­рым­ды са­тып алушы еу­ро­па­лық­тар да «мұн­дай туын­дыны әлемнің еш же­рі­нен көрген емес­піз» дейді. Кім біледі, бәл­кім, бар шығар... Жас суретші бұл бағыттағы ізденістерін бұ­дан әрі де жетілдіре түсетіндігін айтып, ше­телдерде де көрме өткізсем деген ар­ма­нымен бөлісті. Қағаз қиындыларынан қию­ластырылған суреттер көрмесі 14 ақ­пан­ға дейін жалғаспақ. Sat, 04 Feb 2012 14:55:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/culture/31010/ http://www.alashainasy.kz/culture/31010/ Кеше Алматыда брейн-ринг бойынша «Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ  ашық кубогы» қалалық зияткерлік турнирі басталды. Кеше Алматыда брейн-ринг бойынша «Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ  ашық кубогы» қалалық зияткерлік турнирі басталды. Екі күнге жоспарланған білімділер са­йысын университет студенттерінің ғылыми қоғамы ұйымдастырып отыр. Бұл бәсекеге әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, Қ.Сәтбаев атын­дағы ҚазҰТУ, Т.Рысқұлов атындағы ҚазЭУ, С.Асфендияров атындағы ҚазҰМУ, Абай атындағы ҚазҰПУ, Т.Жүргенов атын­дағы ҚазҰӨА, Құрманғазы атындағы Қа­зақ ұлттық консерваториясы,  Қазақ-бри­тан техникалық университеті,  Қазақ ме­нед­жмент, экономика және болжау инс­ти­туты және басқа да жоғары оқу оры­н­да­ры өз командаларын қоспақ.  Онда Алматы қа­ла­сындағы оқу ордаларының  16 коман­дасы – «А» лигасында,  ал өзге 32 команда «Ә» лигасында өнер көрсеткелі отыр. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ студент­тері ғылыми қоғамының төрайымы Гүлма­рал Махабiлдің айтуынша, бұл турнирдің мақсаты – дарынды жастарды қолдау, жас­тардың шығармашылық және зият­кер­лік дамуына жағдай жасау, талапты жас­тар­дың қалыптасуына көмектесу. Жобаның мақсаты – зияткерлік шығар­ма­шылықтың әлеуметтік мәртебесін  жо­ға­рылату, білімді жастардың  қабілеттерін арттыру, олардың эрудициясын, логикалық ойлауын дамыту, сондай-ақ жастар ара­сын­дағы өзара шығарма­шы­лық-зияткерлік бай­ланысты жақсарту, жас­тардың зият­керлік қауымдастығын ұйым­дастырып, бір­лесіп жетілдіру және Ал­маты қала­сын­дағы жоғары оқу орын­да­рының  студенттік ұйым­дары арасындағы әріп­тестікті нығай­ту. ҚазМҰУ баспасөз қызметі Sat, 04 Feb 2012 14:50:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/qwestions/31009/ http://www.alashainasy.kz/qwestions/31009/ Қырым Алтай, суретші-реставратор: – Қазақстанның мұражайларында  көне тарихымыздан, мәдениетімізден мәлімет беретін заттар өте көп. Мұражайдағы жәдігерлер археологиялық қазбалардың нәтижесінде немесе жекелеген адамдардың коллекциясынан жиналады.  Бұларды сақтандыруға қомақты қаржы қажет. Сондықтан, ең бастысы, жәдігерлер орналасқан мұражайларды мемлекет ерекше назарға алып, жағдай туғызуы керек. Егер жәдігерлер мұражайда бүлін­бей, дұрыс сақталып тұрса, оны тек шетке шығарғанда ғана сақ­тандыру қажеттігі туады. Алайда біздің елде осы құндылықтарды сақ­тап, қалпына келтіріп отыратын жағдай жоқтың қасы. Мұның себептері көп. Әр жәдігердің жасалған материалына қарай  сақ­тау­дың өз шарттары болады, оларды сақтайтын заманға сай құ­рыл­ғылар болуы керек.  Бүгінде мұндай құрылғыларды немістер, жа­пондықтар жасап шығаруда. Жәдігерлерге реставрация, кон­сер­вация жасайтын мықты мамандар бізде тапшы. Жәдігер мұ­ражайға алғаш алынғанда ол жан-жақты зерттеліп, оған арнайы паспорт жасалады. Осы паспортта әр жәдігердің сақталу мерзімі, шарттары түгел көрсетіледі. Кәмилә Кәбекқызы, тарихшы, Астана қаласындағы мұражай маманы: – Бұл мәселенің көтеріліп отырғанының өзі мемлекеттің, қо­ғам­ның, халықтың материалдық жағдайының жақсарғанын біл­­діреді. Кезінде жәдігерлерді сақтандырмақ түгіл, оларды сақ­­тай­тын бөлмені бір қалыпта ұстаудың өзі қиын болатын. 90-жыл­дары мұражайлар жабылып қалды. Біздің есептеуіміз бо­­йын­ша, бір жәдігерді сақтандырудың өзі бірнеше миллион­да­ған қар­жы­ны қажет етеді. Сондықтан, ең алдымен, орта­лық­та­ғы ірі мұ­ра­жай­лар біздің тарихымызға қатысты ерекше құнды жә­ді­герлерді сақ­тандыруды тәжірибеге алып көрсе болады. Бір қа­ладан екінші қа­лаға жәдігерлерді шығарып, көрмелер ұйым­дастыру бүгінде үр­діске айналды. Осындай жылжымалы көр­меге шық­қан жағдайда жәдігерлерді міндетті түрде сақ­тандыру және  арнайы күзет қызметі де қажет.  Өйткені тарихи жә­дігерлерде біздің бар болмысымыз, руханиятымыз, асылымыз жа­тыр. Менің ойымша, Қазақстанның мұражайлары жә­ді­гер­лерді сақтандыруға біртіндеп келеді. Сақтандырудың белгілі бір ережелерін жасап, жалпыға бірдей  ыңғайлы механизмін ойлап табуымыз керек. Мұның бәрі заң жүзінде іске асуы тиіс. Мұхамбетқали Кипиев, тарихшы, ҚР Орталық мұражайының бас қор сақтаушысы: –  Сақтандыру мәселесі, біріншіден, әрине, қаржыға келіп ті­реледі. Шетелге шығарған күннің өзінде сақтандырылатын жә­­­ді­гер­лер 200 бірліктен аспайды. Бұлардың өзі әр жә­ді­гердің құндылығына қа­рай, 100-200 бірліктің жалпы құны млн доллардан асып кетеді. Біз­дің мұражайдың өзінде 300 мыңнан астам жәдігер бар. Оның бә­рін сақтандыратын болсақ, сақтандыру компанияларына қомақты қар­жы аударуымыз керек болады. Жәдігерлердің бәрі – мемлекеттің мен­шігіндегі дү­ние­лер. Ал мұражай – мемлекеттің меншігіндегі жә­ді­герлерді сақ­таушы, қалпына келтіруші мекеме. Мұражайдың үлкен мін­­дет­терінің бірі – осы және осы қызметі үшін де мемлекет мұра­жай­­ларға қаржы бөліп отыр. Сондықтан мұражайда тұрған экс­по­нат­тарды сақтандыру деген қисынға келмейді. Мысалы, Ре­сейдің мұ­ражайларында  да жәдігерлерді сақтандыру мә­селесі қа­рас­ты­рылмайды. Жәдігерлер мұражайдан тыс шы­ға­рылғанда ғана бү­лін­беуі, жоғалмауы үшін сақтандырылуы керек. Sat, 04 Feb 2012 14:46:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/economica/31008/ http://www.alashainasy.kz/economica/31008/ «Мемлекеттік мүлік туралы» Заңға сәйкес, биылдан бастап Батыс Қазақстан облысындағы бірқатар мемлекеттік коммуналдық кәсіпорындар жекешелендіріліп немесе бәсекелестік ортаға берілуі тиіс. Бұл, бір жағынан, бәсекелестік арқылы қызмет көрсетудің сапасын арттырса, екіншіден кәсіпкерлер үшін жаңа бір нарықтың көзі болмақ. Бірақ қалалық әкімдік кейбір коммуналдық кәсіпорындарды жекеменшік құрылымға беруге құлықсыз. Неге? «Мемлекеттік мүлік туралы» Заңға сәйкес, биылдан бастап Батыс Қазақстан облысындағы бірқатар мемлекеттік коммуналдық кәсіпорындар жекешелендіріліп немесе бәсекелестік ортаға берілуі тиіс. Бұл, бір жағынан, бәсекелестік арқылы қызмет көрсетудің сапасын арттырса, екіншіден кәсіпкерлер үшін жаңа бір нарықтың көзі болмақ. Бірақ қалалық әкімдік кейбір коммуналдық кәсіпорындарды жекеменшік құрылымға беруге құлықсыз. Неге? 2009 жылғы бәсекелестік туралы заң кү­ші­не енгенге дейінгі құрылған мемле­кет­тік коммуналдық кәсіпорындар әрі қарай жұ­мысын жалғастыруы үшін Бәсекелестікті қор­ғау агенттігінен тиісті рұқсат алуы қа­жет. Үш жылдың ішінде өңірде 300-дің үс­тіндегі кәсіпорынның қызметі талдауға алын­ған. Әсіресе әлеуметтік, тұрмыстық-ша­р­уашылық бағыттағы бірқатар ны­сан­дар­дың биылдан қалмай құрылымы өз­гер­мек. «Мемлекеттік кәсіпорын болсақ та, жер­гілікті бюджеттен бір тиын алмаймыз. Қызмет көрсетуімізге қарай халықтан түс­кен қаражатпен қаржыланып отырмыз» деп азар да безер боп жатқан коммуналдық кәсіпорындар да жоқ емес. Алайда оның иелігіндегі ғимарат, техника, басқа да мү­ліктердің барлығы мемлекеттің меншігі бо­лып табылады. «ҚР Бәсекелестікті қорғау агенттігінің Ақтөбе және Батыс Қазақстан облыстары бойынша өңіраралық инспек­ция­сы» ММ бастығының орынбасары Мә­лік Мадияровтың айтуынша, мемлекеттік ком­муналдық кәсіпорындардың қызмет түрлерін жекенің меншігіне бермей, на­рықта қызмет көрсету сапасы жоға­ры­ла­майды. Алайда бұл жұмыстар қалалық әкім­дік тарапынан әділ әрі жариялы түрде жүр­гізілуі тиіс. Ал қалтасы қалың іскер кә­сіп­керлер  осындай құрылымдық өзгерістер бо­лып жатқанынан бейхабар болуы да мүм­кін. М.Мадияровтың сөзінше, мем­ле­кеттік кәсіпорындар, негізінен, өткен жыл­дың басында-ақ қызметтерін тоқтату керек бол­ған. Бірақ халыққа ауыртпалық тудыр­мау үшін бір жылға ұзартылып, қосымша уақыт берілген. Енді заң бойынша мемле­кет­тік кәсіпорындарды  жекешелендіру биыл­ғы жылдың наурызында тәмам­да­лады. Ал акциясының 50 пайыздан астамы мемлекеттің меншігі болып табылатын акционерлік қоғамдар мен  жауапкершілігі шектеулі серіктестіктерді  жекенің қолына беру үдерісі сәуірдің 1-іне дейін жалғасады. АҚ мен ЖШС мемлекеттің қатысу үлесін сау­да-саттыққа шығарып, мемлекеттің қа­тысу үлесін кемінде 51 пайызға дейін тө­мендетуі керек. Яғни акция пакетінің 50 пайыздан астамы жеке сектордың үлесіне берілуі тиіс. Жергілікті тұрғындар арасында ГКП-лар жекеменшікке берілсе баға қымбат­тап, жұмыстан қысқартулар болуы мүмкін де­ген қауесет те тарап үлгерген. Жаңа жыл қар­са­ңын­да Орал қаласы әкімінің орын­ба­сары Владимир Дремасовтың БАҚ өкіл­деріне мәлімдегеніндей, механикалық за­уыт аумағындағы №3 монша – ардагерлер мен зейнеткерлерге, әлеуметтік аз қамтыл­ған отбасы мүшелеріне тиімді бағамен қыз­мет көрсетіп отырған жалғыз нысан. Ал Бәсе­келестікті қорғау агенттігі өкілдерінің де айтар уәжі бар. Мәлік МАДИЯРОВ, Батыс Қазақстан облысы бойынша өңіраралық инспекциясы ММ бастығының орынбасары: – Біз бұл мәселеге байланысты әлеу­меттік-экономикалық дамуы мен халқының са­ны жағынан ұқсас бірқатар облыстарды да назарға алдық. Мәселен, Қостанай, Ақ­тө­бе облыстарында бірнеше қоғамдық мон­ша бар. Бағалары 500 теңгеден кем емес. Қызмет көрсету сапасы да көңілге қо­ным­ды. Ал жоғарыда сөз еткен біздің об­лыс орталығындағы моншаның қазіргі күні адам аяғандай. Сондықтан жекеменшікке бе­ріп, бағасын көтерсек, қызмет көрсету са­пасы да жоғарылайды. Кәсіпкерлер өздері үшін келушілерге жағдай жасайды. Ал қалалық әкімдік халықтың қамын ойлап, қамығып отырса, ардагерлер мен зейнеткерлердің, әлеуметтік аз қамтылған от­басы мүшелерінің санын нақтылап, жеке­­меншік моншаның иелерімен 500 тең­ге­нің 300 теңгесін біз төлейміз деп келісіп, жер­гілікті бюджеттен қаржы қарастыруына бо­лады. Бұған қоғамдық монша ашып отыр­ған кәсіпкерлер бөркін аспанға лақ­ты­рып қуанады. Ал моншаның ұстап отыр­ған қазіргі бағасымен шығынға батқаннан басқа пайда жоқ. Жекеменшік құрылымға берілуі тиіс облыс орталығындағы бірқатар нысан­дар­дың бірі – қаланың тұрмыстық қалдығын сырт­қа шығаратын «Спецавтобаза» МКК. Бәсекелестікті қорғау жөніндегі агенттік өкіл­дерінің айтуынша, аталған кәсіпорынды же­кенің меншігіне беру үшін тендерді ел кө­лемінде жариялы түрде жүргізу қажет. Мекеменің иелігінде  қанша немесе қандай мү­лік бар екені ашық түрде көрсетілуі ке­рек. Егер бір кәсіпкер ала алмаған жағ­дай­да кәсіпорынның мүлкі тең дәрежеде лотқа бөлінуі тиіс. Яғни техника біреудің қолында, ғимарат басқа бір кәсіпкерге, өзге мүліктер келесі бір бизнесменнің ие­лі­гінде кетпеуі керек. Үлеске түскен тех­ни­каны да, басқа заттарды да тең бөліп, әр кә­сіп­керге берсе, олар өзара бәсекеге тү­сіп, қызмет көрсету сапасын арттырады. Әрі кәсіпорынды сатып алған іскер өз ісіне үйренген ұжым қызметкерлерін бірге алса, тіп­тен жақсы. Жұмыстан қысқарту мәселесі бол­майды. Бұл жағдайды да қалалық әкім­дік ескеріп, реттеуі керек.     Қазір «Спец­автобаза» МКК күніне қаладан 1800 тек­ше метрдей тұрмыстық қалдық шы­ғарып, бұл жұмыстарға 25-27 техни­ка жұ­мылдырылады екен. Қаланың әр же­рінде үш мыңдай қоқыс салатын контейнер қо­йылған. Қазіргі тарифтік көрсеткіш бо­йын­ша тұрмыстық қалдықтар үшін бір адамға 97,4 теңгеден төленеді. Мәселен, бір үйде төрт адам тіркеуде тұрса, айына 388 теңгеге шығады. Бұл баға көпқабатты және жеке үйлердің тұрғындары үшін бірдей.  Мемлекеттік коммуналдық кәсіпорын­дар­ды жекешелендіру үдерісі тек тамыр-таныстықсыз әділ жүргізіліп, тұрғындарға сапалы қызмет көрсетуді басты назарға ал­са нәтижелі болмақ. Sat, 04 Feb 2012 14:43:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/economica/31007/ http://www.alashainasy.kz/economica/31007/ Қарашығанақтай алып кеніші болғанымен, өзінің газын өзі өңдеп, ішкі қажеттіліктерге пайдалану, экспортқа шығару Батыс Қазақстан облысы үшін арман еді. Сол арман ақиқатқа айналатын күн таяу қалды. Елбасының тікелей тапсырмасымен елдегі индустриялық-инновациялық бағдарламаға сәйкес, Жайық жерінде жуық арада жылдық қуаты 5 млрд текше метр газ өңдеуге жететін зауыттың құрылысы басталатын болды. Қарашығанақтай алып кеніші болғанымен, өзінің газын өзі өңдеп, ішкі қажеттіліктерге пайдалану, экспортқа шығару Батыс Қазақстан облысы үшін арман еді. Сол арман ақиқатқа айналатын күн таяу қалды. Елбасының тікелей тапсырмасымен елдегі индустриялық-инновациялық бағдарламаға сәйкес, Жайық жерінде жуық арада жылдық қуаты 5 млрд текше метр газ өңдеуге жететін зауыттың құрылысы басталатын болды. Қаңтардың 31-і күні Ақсай қаласында «Бөрлі ауданы аумағында салынатын газ өң­деу зауыты» жобасына қатысты қо­ғам­дық тыңдау өткізіліп, аудан халқы жобаға бай­ланысты өз ұсыныс-пікірлерін, сын-ескерт­пелерін айтуға мүмкіндік алды. Бұл ша­раға облыс әкімі Нұрлан Ноғаев, облыс әкі­мінің бірінші орынбасары Ғұмар Дүй­сембаев, «ҚазМұнайГаз» ҰК салынып жат­қан кәсіпорындарының дирекциясы» ЖШС-нің бас директоры Нұрлан Бал­ғым­баев, Қазақстан мұнай және газ инс­ти­ту­ты­ның президенті Ұзақбай Қарабалин жә­не «Терра» қашықтан зондылау және ГАЖ орталығы» ЖШС-нің өкілдері қатысты. Қоғамдық тыңдауда сөз алған облыс әкі­мі Нұрлан Асқарұлы аталмыш зауыт құ­рылысының тек облысымыз ғана емес, со­нымен қатар еліміз үшін де айрықша ма­ңызы бар екендігін тілге тиек етті. «Елбасымыз өзінің Қазақстан халқына арналған биылғы Жолдауында он басым бағытты атап көрсеткенін білесіздер. Соның бірі – елді индустриялық-ино­ва­ция­лық дамыту бағдарламасы шеңберін­де Қарашығанақта газ өңдеу зауытын салу. Қазір жаңа зауыттың техника-экономика­лық негіздемесі жасақталып, сараптамаға жіберілді. Біз бүгін осы жобаның қоршаған ортаға әсері, халыққа қаншалықты пай­дасы мен ауыртпалықтары бар, соларды ашық әңгімелесу арқылы талқылауға жи­на­лып отырмыз», – деді облыс басшысы. «ҚазМұнайГаз» ҰК салынып жатқан кәсіпорындарының дирекциясы» ЖШС-нің бас директоры Нұрлан Балғымбаевтың айтуынша, Жайық топырағындағы зауыт жобасының тарихы 2009 жылдан баста­лыпты. Сол жылы Елбасы Нұрсұлтан Назар­баевтың Италияға барған сапарында «Қаз­МұнайГаз» ҰК» АҚ мен «Эни» кон­цер­нінің арасында келісімшартқа қол қо­йы­лып, Қазақстанда алты бірлескен жобаны жү­зеге асыру көзделген. Алты жобаның еке­уі Батыс Қазақстанға тиесілі. Біріншісі – газтурбиналық электр стансысы болса, екіншісі – Қарашығанақтағы аталмыш зауыт. Нұрлан БАЛҒЫМБАЕВ, «ҚазМұнайГаз» ҰК салынып жатқан кәсіпорындарының дирекциясы» ЖШС-нің бас директоры: – Бүгінгі таңда Қарашығанақтағы барланған көмірсутек қоры 1,3 трлн текше метр. Өндірілген газ толығымен Орынборда өңделеді. Бұл – бізге тиімсіз. Бағасы қымбат, ішкі нарыққа пайдалана алмай­мыз, оған қоса, экспорттық әлеуетіміз едә­уір тө­мен­дей­ді. Сондықтан өзімізде дербес газ өң­деу зауытына қажеттілік туды. Қазір Батыс Қа­зақстанда жылына шамамен 700 млн тек­ше метр газ өндіріледі. 2020 жылы бұл көрсеткіш бір млрд, 2030 жылдарға қарай 1,3 миллиардқа жетеді деген жос­пар бар. Бұл – бір. Екінші жағдай – рес­пу­бли­каның 14 облысының бесеуінде мүлде газ жоқ. Әсіресе өндірісі өркендеген Шы­ғыс, Орта­лық Қазақстанға көгілдір отын­ның қанша­лық­ты қажеттігі айтпаса да түсі­нік­ті болар. Газ өзімізден шықса, оның ба­ғасына сырт­қы нарық конъюнктурасы әсер етпейтін бо­лады. Ендеше, әуелі өзі­мізді-өзіміз то­лық қамтуымыз керек. Содан келіп бүкіл газ тасымалдау жүйесінің тамы­рына қан жү­гіреді. Ішкі қажеттілікті өтеп бол­ған соң, газ­ды құбыр арқылы Қытай мен Еуропаға са­туға жол ашылады. Ақсай қаласынан 25 шақырым қа­шық­тықта, Приуральный және Бестау ауыл­дарының маңында салынатын за­уыт­тың жалпы аумағы 500 гектар болмақ. Құ­ры­лыс екі кезеңде, яғни 2014 – 2018 жыл­дар және 2018 – 2022 жылдар ара­лығында жүргізіледі. Жоба құны әзірге 3,7 млрд долларды құрайды, құрылыс ба­ры­сында ол өзгеріп, 5 млрд долларға жуық­тауы мүмкін. Өзін-өзі ақтау мерзімі – 12 жыл. Құрылысқа 3,5 мыңнан 4 мыңға де­йін адам тартылып, зауыт іске қосылған соң, 600 адам тұрақты түрде еңбек етуі тиіс. Бұл зауыттың тағы бір ерекшелігі – сы­ғым­далған газ көлемін он пайызға ұл­ғайтуға мүмкіндік береді екен. Бензин ба­ғасы аспандап кеткен за­ман­да көлікті әрі арзан, әрі үнемді отынмен жүр­гізу, әри­не, тұтынушыға да тиімді болмақ. Екінші ерек­шелігі – зауыт құры­лы­сына қажетті ма­те­риал­дардың басым бөлігі Оралдың кә­­сіп­орын­дарынан сатып алынып, құ­­ры­­­лыс­­­шы­лар­дың 80 пайыздан астамын отан­­дық мамандар құрамақшы. Жаңа жобаның тікелей Бөрлі ауданы тұрғындарына да берер мультипликативтік әсері мол. Жаңа жұмыс орындарымен қа­тар, шағын кәсіпкерлік өркендейді, бюд­жет­ке салық түріндегі түсім молаяды. Қоғамдық тыңдауда баяндама жасаған Қа­зақстан мұнай және газ институтының, «Тер­ра» қашықтан зондылау және ГАЖ ор­та­лығы» ЖШС-нің мамандары жаңа газ за­уытының экологиялық талаптарға толық жа­уап беретіндігін және ең соңғы үлгідегі тех­­нологиялық желілермен жабдық­та­ла­тын­дығын алға тартты. Сонымен қатар тұр­­ғындардың сауалдарына жауап берді. Ша­­ра соңында арнайы қарар қабыл­дан­ды. Sat, 04 Feb 2012 14:40:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/economica/31006/ http://www.alashainasy.kz/economica/31006/ Соңғы жылдары Қызылорда облысында құрылыс қарқыны ерекше. Облыс орталығынан бастап көптеген елді мекендерде салынып жатқан жаңа ғимараттар алдағы уақытта ел игілігіне айналатын болады. Соңғы жылдары Қызылорда облысында құрылыс қарқыны ерекше. Облыс орталығынан бастап көптеген елді мекендерде салынып жатқан жаңа ғимараттар алдағы уақытта ел игілігіне айналатын болады. Облыстық құрылыс басқармасы ма­ман­дарының айтуынша, бүгінгі күні өңірде 131 құрылыс нысанының іргетасы қала­нып, одан әрі жұмыс жүріп жатыр. Биылғы жылдың соңына дейін олардың 104-і пайдалануға берілетін болады. Оның ішін­де мектеп, аурухана және әлеуметтік ны­сандар бар. Осы күндері салынып жатқан ны­сандардың сапасына баса назар аударылып отыр. Мамандар құрылыс жүргізіп жатқан мердігерлерге үш категория бойынша талаптар қойылып жатқанын айтады. Бі­рін­шісі – аталмыш компаниялардың жер­гілікті базасы болуы талап етіледі. Сондай-ақ техника санына мән беріледі, оған қоса, мамандар сол жұмысты өз деңгейінде атқарып шығуға біліктілігі болуы тиіс. Батыржан Қаракөзов, Қызылорда облыстық құрылыс басқармасының бастығы: – Үстіміздегі жылы облыс орталы­ғында перзентхана, «Достық үйі» және жеті арендалық үйлер халықтың пайда­лануына беріледі деп жоспарланып отыр. Жалпы, құрылыс жұмыстарына 17 млрд теңгеден астам қаржы қарал­ған. Оның тең жартысы республикалық бюджеттен болса, қалғаны жергілікті қазына қазанынан бөлінген. Sat, 04 Feb 2012 14:38:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/economica/31005/ http://www.alashainasy.kz/economica/31005/ Кеше Ақтөбе қаласының 2011 жылғы әлеуметтік-экономикалық дамуы қорытындыланды, 2012 жылға арналған міндеттер бекітілді. Кеше Ақтөбе қаласының 2011 жылғы әлеуметтік-экономикалық дамуы қорытындыланды, 2012 жылға арналған міндеттер бекітілді. Ақтөбе қаласының әкімі Нұрмұхамбет Әбдібеков өндірісті жаңалау және жаңа индустриялық-инновациялық жобаларды дамыту жөніндегі, экономиканың басым салаларына инвестициялар тарту жөніндегі жұмыстарды жалғастыру міндеті тұрғанына баса назар аударды. Н.Әбдібеков жаңа экономикалық жағ­дай­ларда шағын және орта бизнесті да­мы­ту­ды, мемлекеттік те, өңірлік те бағдар­ла­ма­лар шегінде кәсіпкерлерге шынайы тиім­ді көмек көрсетуді одан әрі қолдау қа­жеттігін баса айтты. Ақтөбе қалалық экономика және қар­жы бөлімінің бастығы Халима Ізбасте­но­ва­ның баяндауынша, өнеркәсіп өнімдері өн­дірісінің көлемі 2011 жыл қорытындысы бо­йынша 205 млрд теңгеден асқан. Негізгі ка­питалдағы инвестициялар көлемі өткен жылмен салыстырғанда 30,7%-ға өсіп, 115,9 млрд теңгеге жетіпті. Өткен жылы 300,4 мың шаршы метр тұр­ғын үй пайдалануға берілді, өсу қар­қы­ны 103,2%-ды құрайды. Ауыл шаруа­шы­лығының жалпы өнімдерінің көлемі 10,2 млрд теңгеге жеткен. Мал шаруа­шы­лығында 6 млрд теңгеге, өсімдік шаруа­шы­лығында 4,2 млрд теңгеге өнім өн­ді­рі­ліпті. Әлеуметтік сала да табысты да­мыған. 2011 жылы қалада екі мемлекеттік  және үш жеке мектепке дейінгі ұйым пайдалану­ға берілді. 2012 жылғы 1 қаңтарда қаладағы жұ­мыс­сыздар саны 284 адамды құрады. Тір­келінген жұмыссыздық деңгейі – 0,2%. 2011 жылы 12627 жаңа жұмыс орны ашылды. Қоғамдық жұмыстарға 1085 адам және жастар практикасына 614 оқу орындарын бітірушілер жіберілді. Негізгі азық-түлік және азық-түлік емес тауарларға бағаны ұстау жөніндегі жұмыс ерекше бақылауда тұр. Нәтижесінде ин­фля­ция деңгейі 106,8%-ды құрады, бұл рес­публика бойынша орташа алғанда 0,6 па­й­ыздық тармаққа төмен. Қаржылық-бюджеттік салада салықтар және басқа да төлемдер түрлері бойынша жоспар 2012 жылғы 1 қаңтарда 100,9%-ға орындалды, қалалық бюджеттегі түсім­дер 13 922,9 млн теңгені құрады. Sat, 04 Feb 2012 14:38:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/economica/31004/ http://www.alashainasy.kz/economica/31004/ Кеше ауыл шаруашылығы министрі Асылжан Мамытбеков кеңейтілген алқа мәжілісін өткізді. 45 минут бойы сөйлеген министр ауыл шаруашы­лығының о шетінен кіріп, бұ шетінен бір-ақ шолып шықты. Кеше ауыл шаруашылығы министрі Асылжан Мамытбеков кеңейтілген алқа мәжілісін өткізді. 45 минут бойы сөйлеген министр ауыл шаруашы­лығының о шетінен кіріп, бұ шетінен бір-ақ шолып шықты. Алқа мәжілісіне қатысқан Үкімет бас­шы­сының бірінші орынбасары Серік Ах­метов Ауыл шаруашылығы министрлігінің алдына бірқатар тапсырмалар жүктеп, мін­дет­тер қойды.   Вице-премьердің ең бірінші көңіл бөлген мәселесі ауыл шаруашылығын әр­та­рап­тандыру болып, осы бағыттағы жұ­мыстар жал­ғасын табу қажеттігін айтты. Әр та­рап­тандыру тек қана өсімдік шаруа­шы­лығын ға­на емес, сондай-ақ мал шаруа­шылығын да қамту керектігін ескертті. Көңілге қонымды болған тағы бір тап­сырмасы – тәжірибелі ғылыми-зерттеу­лер шаруашылығын пайдалану мәселесі бол­ды. Жасыратыны жоқ, бүгінде ғы­лым­ның ауыл шаруашылығында айтарлықтай же­місін көріп отырғанымыз жоқ. Бидай сұр­пының да сұры кетіп барады. Сондықтан да Серік Нығметұлы бұл мәселе де ауыл шаруа­шы­лығындағыларды алаңдатуы тиіс екенін айт­ты. «Егер бұл бағытты мем­лекеттік қолдау ая­сында қолдап, дамыт­па­сақ, келешекте ас­тық саласы бойынша тұқымның элиталық сұ­рыптарынан айры­лып қалуымыз әбден мүм­кін», – дейді ол. Сонымен қатар жеке­леген ша­руа­шылықтарда мұндай тәжіри­бе­лердің барын ай­тады. Ауылдарда вирус жұқ­пай­тын кар­топ­тардың түрлерін шығара­тын тех­но­логиялардың да барын ес­керткен ол, сондай тә­жірибелерден үлгі алып, көп­шілікке тарату қажеттігін жеткіз­ді. Серік Ахметов астық дерважасы болып отырған еліміз үшін бүгінде экспортқа кетіп отырған астық көлемімен қанағаттанбады. Сондықтан да тұқымның жаңа түрлерін алып, жаңа технологиялар енгізу арқылы экс­портын көбейтуді тапсырды. Жаңа тех­нологияларды енгізудің тиімді жақтары осы күннен нәтиже беріп жатқанын да мысалға келтірді. Қарағанды облысындағы бір шаруа­шылық тамшылатып суару тех­ноло­гиясын ен­гізбей тұрғанда гектарынан 250-300 цент­нер картоп алып жүрсе, жа­ңа тех­но­ло­гияны енгізгеннен кейін 500 цент­нерге дейін түсім алған. Ал кеңес үкіметі кезінде 300 центнердің өзі үлкен жетістік саналатын. «Сондықтан да, ауыл шаруашылығындағы еңбек өнімділігі біз үшін аса маңызды. Мұндай технология­лар әлемдік тәжірибеде бар. Оларды тек өзімізге әкеліп, пайдалана бі­луіміз керек. Себебі ауыл үшін тех­но­логия трансферті аса ма­ңызды шарт», – деді ол. Кооперацияны дамыту мәселесі де тілге тиек етілді. Ол ауылдағы ұсақ-түйек шаруашылықтарды қолдап, оларды дамыту қажет екенін айтты. Себебі бізде сүт өнімде­рінің өзі ірі шаруашылықтарға қарағанда, же­келеген қоралардан көп жиналады. Сон­дықтан да кооперацияны дамыту халықты сүт өнімдерімен толық қамтамасыз етуге де мүмкіндік бермек, – деп есептейді вице-премьер. Серік Ахметов қаладағы азық-түлік баға­ларын тұрақтандыру мәселесіне де ерекше тоқталып өтті. Тұрақтандырушы қорлардың жүйесін дамытып, қолдау қа­жет. Оларды тіпті жергілікті және рес­пу­бликалық бюд­жет­тен де қорлан­дырып оты­ру керек. Сондай-ақ қаладағы азық-түлік, көкөніс­тер­дің қой­малары да өзекті мәселеге ай­на­лып отыр. Серік Ахметовтың айтуынша, Ас­та­наның өзінде 40 мың тонна шамасында қой­ма тап­шылығы байқалуда. «Аймақтарда да осын­дай шамада тапшы­лық бар. Қазіргі заманғы қой­малармен қа­ланы қамтамасыз етпесе, қым­батшылық проблемасын шеше ал­маймыз», – дейді ол. Ауыл шаруашылығы үшін өзекті болып тұрған мәселелердің бірі – отандық ауыл­ша­руашылық техникаларының же­тіс­пеу­шілігі. Бүгінде өзімізде шығарылатын тех­ни­калар өзіміздің шаруашылықтарды то­лық қамти алмай  отыр. «Ауыл өнеркәсібі ауыл­дарымыз үшін жұмыс істеуі керек», – деген ол шаруашылыққа қажетті тех­нологияларды өзімізде өндіру қажеттігін атап өтті. Оның айтуынша, қарапайым там­шылатып суару технологиясын жасау қан­ша қарапайым болса да, қазақтардың бәрі Қытайдың зауыттарында осы техно­ло­гияға кезекте тұр. «Бұл технологияның күрделі түгі де жоқ. Насостан басқасының бәрі өзімізде өндіріледі. Бірақ сонда да Қы­тайдан әкелеміз. Жылыжайларды құру­дың да түк қиындығы жоқ. Оны да жасай ал­­маймыз. Мал сою цехтары мен вете­ри­нарлық пункттер де өзіміздің қолы­мыздан келеді», – деп кейіген ол қашанғы Қы­тайға телміре беретінімізді айтты. Әри­не, оның айтуынша, мұның бәрі жоспарда бар. Бұл Индустрия және жаңа тех­но­логиялар министрлігінің мойнына жүк­тел­ген екен. «Бірақ мұндай дүниелерде жақ­сы мағы­на­сындағы мықты лоббист Ауыл шаруа­шылығы министрлігі болуы тиіс», – деді Серік Ныметұлы.  Sat, 04 Feb 2012 14:36:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/interested/31003/ http://www.alashainasy.kz/interested/31003/ Тұмау түрлері көп екені белгілі, ал оған қарсы егілетін вакцина солардың бір-екеуінен ғана қорғай алады деген сөз бар. Жалпы, тұмауға қарсы вакцинаны қай кезде ектірген дұрыс? Тұмау түрлері көп екені белгілі, ал оған қарсы егілетін вакцина солардың бір-екеуінен ғана қорғай алады деген сөз бар. Жалпы, тұмауға қарсы вакцинаны қай кезде ектірген дұрыс? Дархан МАМЫРБЕК Дәрігерлердің айтуынша, жыл сайын тұмауға қарсы вак­цина жаңартылып отырады. Мә­селен, Дүниежүзілік денсаулық сақ­тау ұйымы ұсынған штамм құ­рамы тұмаудан басқа, өзге де  мау­­сымдық респираторлық ауру­лардан қорғайды. Сондық­тан вирустың көбінен жұрт сақ­тана алады. Вакцина құрамында А және В штаммының бірнеше түрі бо­ла­ды. Вакцинаның штамм құрамы жыл сайын өзгертіледі: ол сол ке­зең­дегі тұмаудың түріне бай­ла­нысты. Вакцина жазда әзірленіп, емханаларға қыркүйек-қазан айларында түседі. Вакцина аурудан 6-12 ай сақтайды. Сондықтан эпидемия басталмай тұрып, қыркүйек-қа­зан­да ектірген дұрыс. Ауруға қар­сы иммунитет екі апта ішінде қа­лыптасады. Sat, 04 Feb 2012 14:36:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/interested/31002/ http://www.alashainasy.kz/interested/31002/ Бізде соңғы жылдары электр қуатына екі деңгейлі дифференциалдық тариф енгізілгені белгілі. Алдағы уақытта үш деңгейліге көшеміз деп жатыр. Осы деңгей дегенді қалай түсінуге болады? Бізде соңғы жылдары электр қуатына екі деңгейлі дифференциалдық тариф енгізілгені белгілі. Алдағы уақытта үш деңгейліге көшеміз деп жатыр. Осы деңгей дегенді қалай түсінуге болады? Жомарт ШЫНТЕМІРҰЛЫ Расында да, қазіргі кезде елімізде электр қуа­ты тарифтерінің екі деңгейлі дифференциа­ция­сы қолданылады. Алдағы уақытта Табиғи монопо­лия­ларды реттеу агенттігі электр қуатына диф­фе­рен­циалды тарифтің үшінші деңгейін енгізуді қол­ға алмақшы.  Өйткені әлемдік тәжірибеде  үш пен алты деңгейлі төлем баяғыдан бері қолда­ны­лып келеді. Ол тұтыну көлеміне байланысты болмақ. Мәселен, Шанхайда бір отбасы электр қуаты­на төрт кезеңді дифференциалдық тарифпен төлейді: 1 кезең – 60 Квт/с, 2 кезең – 61 – 100 кВт/с ара­лы­ғында, 3 кезең – 101 – 150 Квт/с, 4 ке­зең 151 Квт/с-тан жоғары.  Сол сияқты Жа­понияда да 1 ке­зең – 120 Квт/ с, 2 кезең – 120-300 Квт/с, 3 кезең 300 кВт/с-тан жоғары. Ха­лық­аралық тә­жірибе көр­сеткендей, сумен жаб­дықтау саласында да үш дең­гейлі диф­фе­ренциация кеңінен таралған. Мә­селен, Австра­лияда суды тұтыну көлемі отбасына бы­лайша бө­лінеді: 40 текше м  – бірінші деңгей, 41-80 тек­ше м – екінші деңгей, 80 текше метрден жоғары – үшінші деңгей.  Электр қуатына, сондай-ақ сумен қамту қыз­ме­тінде осындай теңгермелі тарифтерді енгізу – қуат пен су қорын үнемдеуден туындап отырған қадам. Sat, 04 Feb 2012 14:35:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/society/31000/ http://www.alashainasy.kz/society/31000/ XII-XIII ғасырларда өмір сүрген, Шыңғыс ханның Хорезмге жоры­ғы­на қатысқан Саңғыл биге ас беріліп жатқан кез болатын. Абыр-сабыр жүрген жұрттың назары бір кезде  «Ақсұлтан, қара­ғым!»  деп дауыста­ған 80-нен асқан қарт әжейге ауды. Сөйтті де, әжей: «Осыдан 30 жыл бұрын сен менің 16 жастағы қызымның жүрегіне аса күрделі ота жасаған едің. Қазір ол дін аман. XII-XIII ғасырларда өмір сүрген, Шыңғыс ханның Хорезмге жоры­ғы­на қатысқан Саңғыл биге ас беріліп жатқан кез болатын. Абыр-сабыр жүрген жұрттың назары бір кезде  «Ақсұлтан, қара­ғым!»  деп дауыста­ған 80-нен асқан қарт әжейге ауды. Сөйтті де, әжей: «Осыдан 30 жыл бұрын сен менің 16 жастағы қызымның жүрегіне аса күрделі ота жасаған едің. Қазір ол дін аман. Тұрмысқа шықты. Бүгінде алты баланың анасы», – деп шеткерірек­те тұрған бір ел ағасының қолынан алып, маңдайынан сүйді. Бұл бұрынғы  ҚР денсаулық сақтау министрі Ақсұлтан Аманбаев еді. Талай жанды ажалдан аман алып қалған А.Аманбаевқа алғысын жаудырып жүргендер, негізі, аз емес. Өз кезегімізде біз еліміз Тәуелсіздік алған сын кезеңдерде білдей бір саланы басқарған А.Аманбаевты әңгімеге тартқанды жөн санадық. – Тәуелсіздік алған жылдардан бері көп нәрсе өзгерді. Денсаулық сақтау саласының да өткені мен бүгінінің өзі – бір тарих. Ал дәл сол ел басына ауыртпалық түскен шақта аталған министрлікті сіз басқарып тұрдыңыз. Бүгінгі медицинаның ахуалына көңіліңіз тола ма? – Мен негізі Қазақ КСР-інің денсаулық сақтау министрі болып 1990 жылы тағайындалған едім. Сәл кейінірек, яғни еліміз Тәуелсіздік алғаннан кейін Елбасы Н.Назарбаевтың жарлығымен министр болып екінші рет сайландым. Мойындау керек, сол жылдары жағдай тым қиындап кетті. Маман жағынан да, техникалық жабдықтау жағынан да сапа мен сан қатар құлдырады.  Нарық қыспағы тіпті халық денсаулығын күтуге тиесілі қаржыны айтарлықтай қысқартып тастауға мәжбүрледі. Ал медицина қызметкерлері жалақысының аздығы олардың жұмысқа деген ынта-ықыласын күрт төмендетіп жіберді. Осындай біз күтпеген проблема­лар­ды шешу үшін құзырлы министрлік шұғыл түрде қандай да бір іс-әрекетті қол­ға алуы керек болды. Сөйтіп, 1991 жылы Жоғарғы Кеңестің VII сессиясында «Қазақ­стан Республикасы халқының денсаулығын сақтау туралы» Заң қабылданды. Заң, сөз жоқ, аз уақытта қордаланып қалған көп түйінді шешуге ықпал етті. Атап айтсам, жекеменшік емханалар ашыла бастады. Жекеменшік емханалар, бір жағы, бәсеке­лестікке жол ашады. Медицина қызмет­керлерінің жалақысы біршама көтеріліп, әркімнің еңбегіне қарай төленетін болды. Медициналық құрал-жабдықтар сатып алудан да ешкімнен кем емеспіз. Осындай тың өзгерістер дәрігерлік көмектің сапасын жақсартты деп нық айта аламын. 2010 жылы қолданысқа енген денсау­лық сақтаудың ұлттық бірыңғай жүйесі де қанша пікірталас тудырсын, мейлі, тиімді­лігін көрсете бастады. Отандық медицина саласын дамыту үдерісі мұнымен тұрып қалған жоқ. Ден­саулық саласын реформалау әлі де жалға­суда. Қысқасы, бағыт-бағдарымыз дұрыс. Қабылданып жатқан реформалардың әрқайсысы өзінше жемісін беруде. – Әлемдік  иннова­ция бәйгесінде Қазақ­стан да жоқ емес. Жал­пы, инновацияны дамыту кез келген мемлекеттің келешегі үшін аса маңызды. Былайша айтқанда, инновация – жаһандық ғылыми-техноло­гия­лық соны жетістіктер. Отандық медицина­дағы инновация турасында не айтар едіңіз? – Айтылып жатқан сындар аз емес. Оның бә­рін жоққа шығара да алмайсың. Алайда Елбасы мен Үкімет тарапынан үл­кен қолдау көрсетілуде. Осының өзі кім-кімге де сенім ұялатпай қоймайды. Ал дұрыс ұйымдасты­рыл­май жатқан істер болса, мен оны төмендегілердің кейбі­реу­­лерінің салғырт-салақтығы не солардың білім-біліктерінің саяздығынан дер едім.  Біртіндеп мұндай кемшіліктер де жойыла жатар.  Біреу білсе, біреу білмес, елімізде «Қа­зақ­стан Республикасының денсаулық сақтау секторындағы технологияларды беру және институционалдық реформа жүргізу» жобасы қабылданған болатын. Жоба – Қазақстан мен Дүниежүзілік банктің бірігіп қолға алған бастамаларының біреуі ғана. Ол стратегиялық серіктестік шеңбе­рінде жүзеге аспақ. Жоба 2008 жылы бас­талып,  2013 жылы аяқталады деп күтілуде.  Бұл жобаға айрықша тоқталып отырғанда­ғы себебім, оның негізгі мақсаттарының бірі – біз көтеріп отырған отандық «Меди­ци­на білімі мен ғылымының инновациялық технологиялары» республикалық орталы­ғы­­ның қызметін жетілдіру. Менің білуімше, 2005 жылдан бүгінге  дейін медицинаны технологиямен жаб­дық­тау жағы 2,5 есеге жақсарған.  Осы жыл­дар бедерінде 75 млрд теңгеге меди­циналық құрал-жабдық сатып алын­ды. Ал қаражат мәселесіне келсек, 2004 жылмен салыстырғанда денсаулық сала­сын қаржы­лан­дыру төрт есеге ұлғайды. Ден­саулық сақтау саласын дамытуға ба­ғыт­талған мемлекеттік бағдарлама аясын­да 2005-2010 жылдар аралығында атал­ған салада 400 медициналық нысан бой көтеріп, 4 мыңға жуық мекеме күрделі жөндеуден өтті. Астана қаласында жаңа, сапалы меди­ци­налық құралдармен жабдықталған орталықтар ашылып жатыр. Үлкен қала­лар­да да жақсы жаңалықтар жетерлік. Демек, медицинаға да иннова­ция келді. Тек соны одан әрмен жетілдіру керек. – Білім, біліктілік турасында айтып қалдыңыз. Шыны керек, халық қазіргі дәрігерлерге сенуден қалып барады. Дәрігерлердің кінәсінен өліп кетіп жатқандар да жоқ емес. Сенімді қайтсек нығайтамыз? – Иә, сенімнен айырылу жақсы емес. Медицина қызметкерлерінің беделін кө­теру­дің негізгі жолы – әлбетте, олардың білім-біліктілігін арттыру. Оған енді көп күш жұмсауға тура келеді. Жоғары оқу орындарының білім сапасын жақсартудан бастау керек. Оған ЖОО мұғалімдерінің өздерінің білімдерін жетілдіріп, оқу методикасын күнбе-күн заман ағымымен жаңартып отырмаса, болмайды. Студент­тер­ге қойылатын талап күшті болуы тиіс. Үлгере алмады ма, оқудан шығарып тас­тауға дейін барса, оны дұрыс санар едім. Медицина  кешегі оқығанымды талға­жау етіп жүре беремін дейтін сала емес. Білімді үздіксіз жетілдіріп отыруға тиіссің. Медицина ғылымының қиындығы да – осында. Әрбір студент осы саланы таңда­ған­да сандаған адам өміріне жауапты екендігін біліп келгені жөн. Сол жауап­кершілікті ол өмір бойы арқалап жүруі тиіс. Міне, осындай мамандар қатарын көбейту арқылы біз сенімді қайта нығайтамыз. – Ақсұлтан Аманбайұлы, Тәуел­сіздігіміздің 20 жылдығына орай «Құрмет» орденімен және «ҚР Тәуелсіздігіне – 20 жыл»   медалімен марапатталғаныңызды естіп жатырмыз. Құтты болсын! Әңгімеңізге рақмет! – Сіздерге де рақмет! Sat, 04 Feb 2012 14:34:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/society/31001/ http://www.alashainasy.kz/society/31001/ Қызылжар полицейлері жарты жыл бұрын ерекше бағдарламаны жүзеге асыруға кірісті. «Көршілік бақылау» деп аталады. Көршіңіздің жүріс-тұрысы күдікті көрінсе, бірден полицияға хабарлайсыз. Күдігіңіз негізсіз болып жатса, жалған ақпарат бергеніңіз үшін сізді ешкім жазаламайды. Ал берген ақпаратыңыз дәлелденсе, сыйлық аласыз. Алғашында бұл бағдарлама тату-тәтті отырған құдайы көршілердің арасына «ши жүгіртеді» деген қауіп те болды. Дегенмен қырағы ауылдастардың арқасында талай қылмыстың беті ашылып үлгеріпті. Қызылжар полицейлері жарты жыл бұрын ерекше бағдарламаны жүзеге асыруға кірісті. «Көршілік бақылау» деп аталады. Көршіңіздің жүріс-тұрысы күдікті көрінсе, бірден полицияға хабарлайсыз. Күдігіңіз негізсіз болып жатса, жалған ақпарат бергеніңіз үшін сізді ешкім жазаламайды. Ал берген ақпаратыңыз дәлелденсе, сыйлық аласыз. Алғашында бұл бағдарлама тату-тәтті отырған құдайы көршілердің арасына «ши жүгіртеді» деген қауіп те болды. Дегенмен қырағы ауылдастардың арқасында талай қылмыстың беті ашылып үлгеріпті. Бүгінде Солтүстік Қазақстан облысының ішкі істер органдарында 1543 адам қызмет атқарады. Олардың 383-і – учаскелік инспекторлар мен олар­дың көмекшілері, ал 83-і – жасөспірімдер ісімен ай­на­лысатын инспекторлар. Яғни ауыл-аймақтағы тәр­тіптің алдын алатын осы азаматтар. Олардың кө­мегімен өткен жылы 1,5 мың қылмыстың беті ашы­лыпты. Ал бұл мерзімде облыста тіркелген қылмыстың саны 4823 болды, ал ашылмай қалғаны – 800. Демек, қоғамдық тәртіпті толық қамтамасыз етуге тәр­тіп сақшылары қауқарсыз. Оның үстіне, соңғы жыл­дары пәтер ұрлығы сияқты ұсақ қылмыстар кө­бейіп кеткен.  Мамандардың зерттеуінше, бұрынғы кеңестік елдердің тұрғындары қоғамда болып жатқан оқиғаларға бейжай қарауға үйренген екен. Тек өзіне ешкім тиіспесе болғаны. Қанша жерден полицияға ақпарат бергісі келгенімен, «тоқылдақ» атанудан қорқады. Ал Батыс елдерінің менталитеті керісінше, күдікті бірдеңе көріп қалса, өтіп кетпейді, дереу полицияға телефон шалып, шара қолданғанға дейін сонда болады. Қызылжар полицейлері де осы олқылықтың орнын толтыруды мақсат етіп отыр. 2011 жылдың 1 тамызынан бастап, елімізде бірінші рет «Көршілік бақылау» атты пилоттық жоба қолға алынды. Мақсат – халықты қоғамда болып жатқан әртүрлі тәртіпсіздіктерге, қылмыстарға бейтарап қа­ра­мауға үйрету. Бағдарламаның алғашқы кезеңінде адамдардың санасына әсер ету керек болған. Сон­дықтан қалаларда, ауылдарда жарнама­лық тақталар ілініп, бейнероликтер телеарналардан ұдайы көр­се­тілді. Және пәтер иелері кооператив­терінде кез­де­сулер ұйымдастырылды. Соның арқасында 61-20-02, 61-20-44 нөмірле­рін жатқа білетіндер біліп қана қоймай, ара-тұра хабарласып тұратындар­дың саны артты. Жарты жыл ішінде 1 мың­нан астам қоңырау соғылыпты. Мысалы, солардың бірі арқылы жалдамалы пәтерде жыныстық қызмет көрсететін әйел әшкере­ленді. Қырағы көршілердің тағы бірінің көме­гімен еліміздің көші-қон туралы заңын бұзған адамдар анықталды. Қызылжар тұрғыны көрші пәтерде  шеттен келген күдікті біреулердің тұратынын айтқан. Дереу жеткен полицейлер Армениядан келген үш жігітті ұстады. Олардың ешбір тіркеусіз жүргенмен қоймай, Қазақстанда жұмыс істеуге рұқсаттары да жоқ екені белгілі болды. Көршісінің арқасында тағы бір қалалықтың заңсыз әрекеті әшкере болды. «Көршілік бақылау» қазметіне хабарласқан адам шаһардың шеткі ауда­нын­дағы үйлердің бірінде көршісінің спирттік ішімдіктерді заңсыз сататынын айтқан. Тексеріс барысында оның сатып қана қоймай, арақты қолдан жасайтыны анықталыпты. Кейде күлкілі жағдайлар да болып қалады екен. Мысалы, жақында полицияға әйел адам хабарласып, бірінші қабаттағы көршісінің үйінің терезесінен бір еркектің ішке кірмекші болып жатқанын айтқан. Жедел жеткен тәртіп сақшылары ер адамды ұстап үлгерді. Алайда бұл ұры емес, осы үйдің тұрғыны болып шыққан. Кілтін жо­ғал­тып алған ол үйіне терезеден енбекші болыпты. Осындай қоңыраулардың бірі ар­қы­лы әйел адам өлім аузынан қалды. Мағжан Жұмабаев көшесіндегі үйлер­дің бірінің тұрғыны көрші пәтерден ыңырсыған әйел­дің дауысы естілетінін айтқан. Іштегі адам орнынан тұрып, есікті ашуға дәрмен­сіз болған. Поли­цей­лер пәтер иелері коопе­ративінен бұл үйде тұратын адамдар­дың ұялы телефондарының нөмірлерін алып хабарласқан. Күйеуі әйелін сыртынан кілт­ке жауып, кетіп қалған екен. Көр­ші­сінің қоңырауының көмегі тиіп, сырқат әйел аман қалды. Қызылжардың полицейлері осылайша қылмыспен күресте тұрғындардың көме­гіне жүгініп отыр. Эстонияда 2002 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан бұл бағдар­ламаның біздің елге де тиімді екені дәлел­денді. Қызылжарлықтар енді көршісінің ерсі қылықтарына көз жұма қарамайтын болды, бірден телефон тұтқасына жүгіреді. Ал мұндай шағымшыл көршілерді «тоқыл­дақ» деп атау да азайғандай. Енді аталмыш жобаны еліміздің өзге өңірлері де іліп әкетсе деген тілек бар. Қуаныш МАЛҒАЖДАРОВ, №10 полиция бөлімі ардагерлер кеңесінің төрағасы: – «Көршілік бақылау» бағдарлама­сының жүзеге асырыла бастағанына жар­ты жылдан асты. Қаламыздың тұр­ғын­дарының біразы бұл қызметтің пай­дасын көрді деген ойдамын. Алты ай ішін­де мыңнан астам адамның қо­ңы­рау шалуы – соның дәлелі. Бүйірінде «Көр­ші­лік бақылау» деген жазуы бар көлікті де алыстан танитын болдық. Бүгін басқа біреудің басына түскен жағдай ертең өзі­ңе де келуі мүмкін. Сондықтан қоғам­дағы болып жатқан әртүрлі жағдайларға бейжай қарауға болмайды. Sat, 04 Feb 2012 14:33:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/society/30999/ http://www.alashainasy.kz/society/30999/ Кеше Премьер-министрдің орынбасары Ербол Орынбаев Денсаулық сақтау министрлігінің алқа мәжілісіне қатысып, министр Салидат Қайырбековаға біраз тапсырманы жүктеп кетті. Ақ халатты министр де өзінің ұжымы алдында келер жылдың міндеттерін айқындап берді. Кеше Премьер-министрдің орынбасары Ербол Орынбаев Денсаулық сақтау министрлігінің алқа мәжілісіне қатысып, министр Салидат Қайырбековаға біраз тапсырманы жүктеп кетті. Ақ халатты министр де өзінің ұжымы алдында келер жылдың міндеттерін айқындап берді. Министрдің айтуынша, елімізде онко­ло­гиялық көмекті жақсарту үшін мақсатты топтарды профилактикалық тексерулерден өткізу, диагностикалау және емдеудің озық әдістерін пайдалану арқылы қатерлі ісіктер­ді ерте анықтауға баса назар аударылуда. «Нәтижесінде қатерлі ісік түрлерінен бола­тын өлім-жітім көрсеткіштері 8,3 пайызға төмендеді», – дейді Салидат Зекенқызы. Десек те, бұл мәселенің күн тәртібінің алдында тұрғаны жасырын емес. Мұны вице-премьер де ерекше атап өтті. «Ең бірінші көңіл бөлетін нәрсе – онкологиялық аурулардан болатын өлім-жітімді азайту», – деді вице-премьер алқа мәжілісінде министрлікке жүктеген тапсырмасын онко­логиялық проблемалардан бастап. Оның айтуынша, осыған байланысты Астанада онкология ұлттық ғылыми орталығын құру да көзделіп отыр. Ол бұл салада біраз проб­леманың барын да тілге тиек етті. Жүйесі де көптен бері жаңғыртылмаған. Сондай-ақ онкологиялық ауруды ертерек анықтаудың да көрсеткіші төмен екен. Яғни көбіне ауру дендеп кеткен кезде ғана оның онкологиялық екенін айқындап жатамыз. Бұл ауруларды емдеу тәсіліміз де тым дөрекілеу. Бізде онкологиялық ауруларды емдеу кезінде көбіне хирургиялық тәсілге барып жатады. Былайша айтқанда,  пышақпен кесіп алып тастау тәсілі ғана дамыған. Ербол Орынбаевтың мәліметінше, еліміздегі мұндай аурулар 80 пайызға дейін хирургиялық тәсілмен емделеді екен. Ал шетелде бұл хирургиялық жолдан біршама жеңілірек әдістермен айықтыры­лады. Атап айтсақ, сәуле, химия терапия­ларымен, сондай-ақ өзге де жаңа заманғы инновациялық технологиялармен аурудың жолын тосады. Осыған сәйкес Ербол  Орын­баев, Елбасының тапсырмасына сай, денсаулық сақтау министріне қысқа мерзімнің ішінде ұлттық медициналық холдингтермен бірлесіп, онкологиялық көмекті дамытудың салалық бағдарламасын жасап шығуды тапсырды. Тағы бір жетілдіру қажет шаралардың бірі – көлік медицинасын дамыту. Яғни Қазақстанның қай бөлігінде болсын медициналық жәрдем қажет еткен адамға бір сағат ішінде көмек көрсетілуі керек. Сондықтан да осыған байланысты вице-премьер шаралар кешенін әзірлеуді, ал қаржыға қатысты ұсыныстардың бәрін Үкіметке шығаруды  тапсырды. Үкіметтің кеңейтілген отырысында Елба­сы «100 аурухана, 100 мектеп» бағ­дар­ламасын қатты сынға алған болатын. Бұл сынды да Ербол Тұрмаханұлы министрлікке жеткізе келіпті. «Министрлік те бұл жобаны жүзеге асыруда табандылық таныта алмады. Әрине, дағдарыстың кесірінен көптеген жоба тоқтап қалды. Бірақ бұлардың бәрін ертерек қолға алып, туындаған проблемаларды Президенттің сын-ескертпесіне дейін шешіп тастау керек еді», – деген ол бағдарламаны одан әрі жалғастыруды назарға салды. Ана мен бала өлімін азайту да  басты басымдықтардың бірі болып қала бермек. «Елімізде жүйелі түрде әйелдер мен балалардың профилактикалық тексерулері, иммунопрофилактикасы жүргізілуде. Олар қажетті қымбат дәрілік заттармен қамтама­сыз етіледі, қосымша репродуктивтік тех­но­ло­гия­лар дамуда», – дейді Салидат Қайыр­бекова. Оның келтірген дерегіне сүйенсек, өткен жылы ана өлім-жітімі – 1,5  есеге, ал бала өлім-жітімі 10 пайызға төмендеген. Ербол Тұрмаханұлы бұл көр­сет­кішті одан әрі жақсартуды тапсырды. «Бізге ана мен баланың өлу себебін нақты айқындау керек. Бұған емханалардың кінәсі бар ма, жоқ әлде әлеуметтік жағдай әсер ете ме? Басқа да себептері бар шығар. Осыны анықтауға сіздерге жарты жыл уақыт беремін», – деді ол. Оның айтуынша, бұған әр түрлі себептер мен сылтаулар айтылады екен. Бірі кінәні технологияға жапса, енді бірі дәрігерлердің салғырт­тығынан көреді. Алайда нақты жауап әлі күнге дейін айтылмаған. Sat, 04 Feb 2012 14:26:00 +0600 http://www.alashainasy.kz/society/30998/ http://www.alashainasy.kz/society/30998/ Оңтүстіктен Арқаға бет алған адам Бетпақдала шөлін басып өтеді. Қазақ даласының қақ ортасында қоныс тепкен осы бір мекен бала кезден жанымызға жақын. Екінің бірі әңгіме қозғай қалғанда ақиық ақынымыз Сәкен Сейфуллиннің «Ақсақ киік» атты туындысының алғашқы екі жолы тіл ұшына орала кетеді. Оңтүстіктен Арқаға бет алған адам Бетпақдала шөлін басып өтеді. Қазақ даласының қақ ортасында қоныс тепкен осы бір мекен бала кезден жанымызға жақын. Екінің бірі әңгіме қозғай қалғанда ақиық ақынымыз Сәкен Сейфуллиннің «Ақсақ киік» атты туындысының алғашқы екі жолы тіл ұшына орала кетеді. Ол жұрттың жадында жатталып қалған. Домбыра құлағын бұрай отырып, «әу» деп ән айта алатын қазақтың бірі әдемі әуеннің ырғағымен «Арқаның Бетпақ деген даласы бар, Бетпақ-шөл, ойлы-қырлы панасы бар» деп әндете жөнелер еді. Сол сахара даламыздың қазіргі халі нешік? Жол жүрген адам қаншама шақырымға созылған сұр­қай далаға көз салады. Шөлді аймақ болған соң ба, Бетпақдала төсінен жасыл желек көзге көп түсе бер­мейді. Батыстан шығысқа бет түзеген адам сол да­ла төсінен 500 шақырым жолды артқа тастайды. Са­ха­ра даламыз солтүстіктен оңтүстікке 300 шақырым­ға со­зылып жатыр. Жері сорлы болғандықтан, Бетпақ­да­лада құрғап қалатын тұзды көлдер кездеседі. Топы­рақ түсі де ерекше. Қоңыр және сұрғылт қоңыр то­пы­рақтар көзге ұшырасады. Алайда шөлді аймақ болғанымен, Бетпақдала тү­лік­тің жайын күйттеген шаруақор адамға таптырмас жа­йылым. Арқа төсіндегі ағайын көктем және күз мез­гілінде оны малдың өрісі есебінде кәдеге жаратады. Бет­пақдаланың солтүстік бөлігінде жусан шөбі қалың өс­кен. Теріскен, еркекшөп секілді өсімдіктер де бар. Көнекөздер бұл жерді есте жоқ, ескі кезеңдерде мол су басып жатқан деседі. Оның қай дәуірде немесе қай ғасырда болғанын білетін ешкім жоқ. Бәрі де болжам ғана. Беріде су тартыла бастаған. Тіпті құрғақ жазық далаға айналған. Әрине, сулы жердің нулы болатыны белгілі. Мол судың әсерінен даланы батпақ басып жатқанға ұқсайды. Кең жазыққа көз салған адам «батпақ дала ғой бұл» деген де болуы мүмкін. Содан Батпақдала аталып кетуі ғажап емес. Ол уақыт өте келе, Бетпақдала болып өзгерген де шығар. Оны кім білген? Қазақ даласының ішіне бүккен сырын кім ақтарып жатыр дейсің? Арқаның төсіндегі Балқаш көлі сол телегей теңіз судың бүгінгі күнге дейін жеткен бір жұрнағы болуы да ықтимал. Сай-саласынан сылаң қағып су аққаннан кейін нулы аймаққа айналған даланың шөбі мен шалғыны аяққа оралып жатқан-мыс. Оның қалың болғаны сонша, атты адамның өзі нулы жерден көрінбей қалып жатады екен. Осындай жасыл желек жамылған өңірде бабалар төрт түлікті түлеткен. Ол кезде Бетпақдаланың қысы да қаһарын төге бермеген көрінеді. Жұмыр басты пендеге жайлы болған дейді. Жазы да «аһ ұрғызар» аптап емес екен. Қазір бәрі де керісінше. Аңызақ жел тұла бойыңды демнің арасында тоңазытып жібереді. Орташа күн райы 12-14 градусты көрсетіп тұрады. Шіліңгір шілдесі де шекеңнен тер шығарып, діңкеңді құртып, шаршата түсері даусыз. Жаздың ыстығында орташа ауа райы 24-26 градустан төмен түсіп көрген емес. Қай кезеңде болса да, бұл маңды жан-жануарлар мекен етіп келеді. «Түздің жыртқышы – қасқырды көрдік» деген жандар көп. Биік таудың басында жүретін арқарлар таулы жерлерде кездесіп қалады. Айтпақ­шы, бір кезеңде сахара төсінде ақбөкендер топ-тобымен өріп жүргенін бәріміз білеміз. Қызық қуған жұмыр басты жандар мен дала жыртқыштары олардың санын кемітіп жіберді. Түлкі де әр жерден қылаң беріп қояды. Құстардан құр мен дуадақ көп кездеседі.   Бір қызығы, Бетпақдала Қазақстанның ортасында орын тепкенімен, бұл маңда ауылдар жиі қоныс тебе қоймаған. Жолға шыққанда қаншама шақырымға созылған елсіз даланы көзбен көрдік. Шөл даланың сұрқай көрінісіне қарай отырып, оның атауы жөнінде сан түрлі болжам жасайтын кісілер де баршылық. Парсы тілінің «бад-бахт» сөзінен мағына іздейді олар. Өз тілі­міз­ге тәржімалағанда ол «жаман, сұрқай» де­ген мағына береді. Әйтсе де оның қан­шалықты шындыққа жанасатыны белгісіз. Қалай десек те, Арқа мен Жетісу ара­сын­дағы алқапты бабалар жердің жән­натына балаған. Осыған қарай отырып, бұл өңірдің кезінде жанға жайлы мекендердің бірі болғанын аңғару қиынға соға қоймас. Бәлкім, қазіргі кейпі жаратылыс заңына орай құбыла түскен шығар. Ұлан-ғайыр ұлы даланың жерасты сулары тереңге тар­тып, түрлі арналар арқылы әр жаққа ауып кетті ме екен? Бұл дала төсіндегі тіршілік ауанына да кері әсерін тигізген болар. Бұлақтар тартылып, айнала айтақыр күйге түсті. Көрген көзге көрікті ойды қонақтата­тын көркем дала бірте-бірте құлазыған мекенге айналып кетерін кім білген?! Дала төсінен аңызақ жел жиі соғып жатады. Ол кейде адамның долы мінезі секілді көрінеді. Осындай бетпақ «мінезіне» бола бұл атырап Бетпақдала аталып кетті ме екен? Қазір сары даладан сексеуіл, бетеге мен баялыштан басқа өсімдіктің бәрі құрып кетті. Осы маңда төрт түлікті түлеткен қараша да малдың жайымен басқа жаққа ауып кетті. Олар Сырдың жағасындағы дария бойына болмаса Арқаның төсіне қарай бет алды. Иен дала қабағын ашпаған күйі, сұрқай реңімен көріксіз кейіпке түсіп жата беретін болды қазір.  Шетелде шөлді аймақтар туризмнің нағыз пайда түсіретін көзі саналады. Жұ­мыр жердің арғы-бергі қиырын аралайтын адамдар Оңтүстік Америка жеріндегі Атакама, Африкадағы Сахара шөлдерін жақсы біледі. Мүмкіндігі болса, сол жерлерге ат басын бұрып қайтқанды дұрыс көреді. Біздің қазақ даласының төріндегі Бетпақдаланы осындай тамаша жерлердің біріне айналдыруға шамамыз келер емес. Туған жердің топырағына табынған жан қастерлі жерлерді кие тұтады. Сұрқай көріністі болса да, біз үшін Бетпақдаланың орны бөлек... Sat, 04 Feb 2012 14:25:00 +0600