Ұлы Жеңістің 65 жылдығы қарсаңында көзі тірі ардагерлерге құрмет көрсету – тірілердің парызы. Майдан даласында қыршынынан қиылған боздақтар да бүгінгі ұрпақтан құран дәметеді. Осындай сауапты істерге мұрындық болудың орнына кейбір ел ағалары естіген құлаққа түрпідей тиетін ұсыныстарымен жаға ұстатып жатыр.

Батыс Қазақстан облыстық әділет басқармасының бастығы Бақытбек Ерғалиев осыдан бірер күн бұрын облыстық газет бетінде бастама көтерді. “Батыр қыздың рухы туған жерден баян тапса дейміз” атты мақаласында шенеунік Кеңес Одағының Батыры Мәншүк Мәметованың мәйітін қайткенде де Оралға әкелу керек”, – дейді.

“…2012 жылы Мәншүк Мәметованың туғанына 90 жыл толады. Мәншүктің мәйіті Орал қаласына әкелініп жерленіп, өзінің туған топырағымен қауышса, сауапты іс болар еді. Ол үшін Үкіметке хат жолданып, 2011 жылғы бюджетті жасақтағанда, осы шараға қажетті қаражат сұралса, құба-құп. Егер осы ниет Үкімет тарапынан қолдау тапса, Ресейдің Невель қаласының билік орнына өтініш жолдау қажеттігі туындайды. Ол жақтан келісім болған жағдайда Мәншүк зиратының басында қажетті рәсім жасалып, Мәншүктің мәйіті Орал қаласына әкелініп, қайта жерленсе”, – дейді Бақытбек мырза.

Шығыстың қос шынарының бірі – Мәншүк шынымен де Ақ Жайық өңірінде, нақтырақ айтқанда Бөкей ордасы ауданында туып-өскен. Сұрапыл соғысқа өзі сұранып қатысып, 1943 жылдың 16 қазанында Псков облысы Невель қаласының түбіндегі Заиванье деревнясын қорғау кезінде қаза тапқан. Мұсылмандарға арналған бауырластар бейітінде жерленген. Қазақтың қайсар қызы бақилық болған топырақта оның есімі ойып жазылған ескерткіші тұр.

Ол аз десеңіз, Невельде Мәншүк көшесі бар. Орта мектептердің бірінде арнайы мүйіс жасақталған. Оралда да батыр есімі ардақтаулы. Мәметова көшесі, мұражай – үйі, еңселі ескерткіші – сөзіміздің айғағы. Ендеше, соғыста қаза тапқан батырдың рухын мазалап, қабірін қопаруға қандай құқымыз бар?! Әрі ислам діні де мұндай әрекетті хош көрмейді.  Сосын жат жерде жатқан жалғыз Мәншүк емес. Бүгін Мәншүкті әкелсек, ертең Әлия Молдағұлованы, Төлеген Тоқтаровты, қала берді, сұм соғыстың басқа да көптеген қаһармандарын қайтпекпіз?

Одан гөрі олардың ерлік істерін, өнегелі өмірін жас ұрпақтың санасына сіңіретін мазмұнды шараларды жиірек өткізген абзал секілді.

Мұнайдар БАЛМОЛДА, «Қазақстан-Орал» телеарнасының тілшісі:
– 2002 жылы туғанына 80 жыл толуына орай деректі фильм түсіру мақсатымен қаһарман қыз Мәншүк Мәметованың сүйегі жерленген Невель қаласында болып қайттық. Невельдіктер Мәншүкті алдымен қазақтың және өздерінің қызындай көреді. Қалада Мәншүк Мәметова атында үлкен даңғыл бар. Ескерткіші тұр. Мектептері қастер тұтады. Батыр қыз опат болған Изочи бекеті, Заиванье деревнясының қыратында да «Бұл жерде қазақтың қаһарман қызы М.Мәметова жаумен шайқасқан» дейтін жазуы бар ескерткіш орнатылған. Ал қала ортасында қалған бауырластар зиратында қазақтар бөлек жерленген. Мәншүк зиратының айналасында старшина Баймолдин, 300 фашисті жайратқан Ы.Сүлейменов сияқты басқа да қаруластары жатыр.

Мәншүктің сүйегін қозғау мұсылманшылыққа да, тарихқа да қиянат. Рухымен екі елді елдестіріп жатқан батырлар аруағын сыйласақ, бұл келеңсіздікті тоқтату керек.

Бақытбек ЕРҒАЛИЕВ,  әділет басқармасының бастығы:
– Невель қаласында батыр қызға арналған ескерткіш орнатылған. Бірақ ол жерде марқұмның рухына құран бағышталмайтыны ақиқат. Етек-жеңімізді жинап, жоғымызды түгендеп, жоғалғанымызды тауып жатқан кезде ертеде өткен бабаларымыздың айдалада қурап қалған сүйегіндей қылмай қазіргі де, келешек ұрпақ та Мәншүктің мәйітін қастерлеп, отансүйгіштік рухын шыңдауына жағдай жасалуы тиіс.

Тоқтар КЕНЖЕҒАЛИЕВ, Орал

Кезінде француздың бір ғалымы: «Егер Еуропадан Қытайға дейінгі аралықтағы сапарыңда түрікше сөйлесең, жолыңды оңай табасың» деген екен. Ал бүгін әлемнің төрт бұрышына тарыдай шашыраған түркі бауырларымыздың көбі өздерінің арғы аталарының түрік болғанынан бейхабар. Түрік дегенде, бәрі қазіргі Түркияны елестетеді. Осы орайда бүгінгі күні ортақ тілсіз түркі жұртын жұдырықтай жұмылдырып, бір мүддеге тоғыстыру мүмкін емес деген пікірлер жиі айтылып жүр. Сонда түркіге ортақ тіл ретінде қай тілді алуымыз керек? Мүмкін, барша түркі тілдес елдер түсінетін жаңа ортақ тіл енгізу қажет шығар… Егер түркіге ортақ жасанды тіл жасап, қолданысқа енгізсек, қазіргі таңда өз елінде өгейдің күйін кешіп отырған ана тілімізді орыс тілінің озбырлығынан құтқара аламыз ба? Ал қолдан жасалған ортақ тіл олақ болып қалса ше? Көпшіліктің көкейіндегі осы бір сауалдарға жауап іздеп көрелік…

Ахмет Дағдұран, «Түркі әлемі» газетінің бас редакторы:

Иә
– Егер біз Еуропа одағы секілді Түркі халықтарының одағын құрсақ, бізге ешкімнің тісі батпас еді. Еуропалық одаққа кіретін мемлекеттердің тілі, діні, мәдениеті әртүрлі. Олар бір-бірімен ғасырлар бойы соғысқан. Алайда олар бүгінде экономика туралы ойланып, бастарын біріктіруді ұйғарды. Ал түркі халықтарында ауызбіршілік болмағандықтан, байлықтарымыздың қызығын басқалар көруде. Әрине, біз бірігейік-бірігейік дегеннен ештеңе шықпайды.  Халықтардың басын қосатын – ортақ тіл. Түркі халықтарының өкілдері жиналған жиындарда бір-бірімізбен орыс тілінде сөйлесуіміз – өзімізді-өзіміз сыйламағандығымыз.

Сондықтан түркілерге ортақ байланыс тілі қажет. Барлық түркі тілдерінде 30 пайыз араб, парсы, орыс сөздері бар. Біз түркі халықтары барлығымыз бірігіп, кірме сөздерді қолданыстан шығарып, оның орнына ортақ түркі сөздерімен алмастырсақ болады. Мысалы, бұрын қазақтар самолет деп орысша атаған көліктің атауы бүгінде түркі халықтарының бәрінде  «ұшақ» сөзімен алмастырылды. Қазақ тілі – әлемдегі ең бай тілдердің бірі. Қазақ тіліндегі әр сөздің кем дегенде екі-үш баламасы бар. Айталық, ана, шеше, ал түріктерде анне, ортақ сөзіміз – ана; қазақтар қас қарайған шақты кеш немесе ақшам дейді, түрік тілінде көбіне «ақшам» жиі қолданылады. Яғни ақшам десек, қазақ та, түрік те түсінеді. Егер ғалымдарымыз бірлесе отырып, осы секілді түркілерге ортақ сөздердің сөздігін жасасақ, бір-бірімізбен байланысуға оңай болар еді. Әрі әрбір түркі халқының өз ана тілі де сақталады. Бір мемлекеттің әр аймағында халық түрлі диалектімен сөйлейді. Мысалы, Шымкенттің диалектісі бөлек, Семейдің диалектісі бөлек дегендей. Бірақ олар бір-бірін түсінеді ғой. Сондықтан түркі тілдерінің бірін таңдап, барша түркі жұртына ортақ етіп қойсақ, басқа түркі тілдеріне деген әділетсіздік болар еді. Ортақ тіл қалыптастырғаннан кейін түркі халықтарына ортақ әліпби жасаудың да ыңғайын табу керек.

Дидар Амантай, жазушы:

Жоқ
– Түркі халықтарына ортақ жасанды тіл жасаудың ешқандай қажеті жоқ. Қазіргі таңда түркі тілдес халықтар бас қосқанда бір-бірімен орыс тілінде сөйлеспесін деп, ортақ тілді қолдан жасаудан ештеңе шықпайды. Өйткені бірте-бірте Ресейдің бізге деген ықпалы азаяды. Сондықтан орыс тілін ығыстыру үшін біз, ең алдымен, қазақ тілін дамытуымыз керек. Жалпы, әлемдегі және Қазақстандағы кез келген мәселені біз қазақтың ұлттық мүддесі тұрғысынан қарағанымыз жөн. Егер бүкіл түркі халықтарына ортақ тілді іздейтін болсақ, онда ол – қазақ тілі.

Көк түркінің көне шаңырағы – Алтай тауының аумағы яғни Қазақстан. Демек, қазақ жері – кез келген түркі халқының өсіп-өнген алтын бесігі. Көне түркіден тарағандардың барлығы да батыс пен шығысқа, оңтүстік пен солтүстікке осы атақоныстары қазақ жерінен кеткен. Қазіргі таңда Қазақстан бастап Қазақстанды мекен ететін барлық ұлт өкілдерінің тілі де, барша түркілердің халықаралық тілі де қазақ тілі болуы керек. Ол үшін біз дипломатия, әскери терминология, экономика және басқа да саяси салалардың терминологиялық сөздіктерін қалыптастыруға тиіспіз.

Біріншіден, қазақ тілін мемлекеттік тіл дәрежесіне жеткізуге, екіншіден,  қазақ тілі осында тұратын түрлі ұлт өкілдерінің халықаралық тілі болуына, үшіншіден, қазақ тілін түркіге ортақ тілге айналдыруға ықпал ететін арнайы институт ашу қажеттілігі артып тұр.

Қазақстанның қойны-қонышы – толған байлық. Әрі әлемде біздің қазақтай  қонақжай халық жоқ. Сондай-ақ халқымыздың туысқандықты жоғары бағалайтын осы бір қасиеті түркі халықтарының бірігуіне мұрындық болады деп ойлаймын. Егер еліміз қазіргі күрделі кезеңдерді еңсеріп, экономикасы ары қарай дамитын болса, түркі тілдес елдердің арасында ең мықты халық болатынымызға дау жоқ. Меніңше, бүгінде өзіміздің ана тіліміздің мәртебесін көтеруге барлық мүмкіндіктеріміз бар. Содықтан әр қазақ өз баласын қазақ мектептеріне беруі тиіс.

Бейтарап пікір
Жүсіп Пилтан, журналист:
– Меніңше, түркілердің ортақ тілін қалыптастыру төңірегіндегі мәселе бүгін-ертең шешілмейтін секілді. Себебі – түркіге ортақ тіл тұрмақ, ана тіліміздің тағдырын шеше алмай, мәртебесін көтере алмай отырғанда, әзірге бұл мәселе тек әңгіме жүзінде қала бермек. Кезінде түркіге ортақ қайраткер Мұстафа Шоқай барша түркі халқының ортақ тілі ретінде қарақалпақ тілін ұсынған болатын. Бұл идея белгілі себептермен жүзеге аспады. Одан кейін саны ең аз түркі  халықтарының тілін түркіге ортақ тіл етіп алайық деген де пікірлер болған. Енді, міне, түркі жұртына ортақ сөздердің сөздігін жасап, ортақ тілді қолдан жасап алайық деген де ұсыныстар айтылып жүр. Қалай десек те, бұл мәселені уақыттың еншісіне қалдырып, әзірге қазақтарды қазақша сөйлетіп алсақ дұрыс болар еді.

Дайындаған Айнұр Сенбаева

Ең алғашқы коньки Еуропа мен Ресейде емес, Қазақстанда табылған. Тарихшылардың айтуынша, б.з.д. ХІІ ғасырда, яғни үш мың жыл бұрын Көкшетау өңірін мекендеген тайпалар коньки тебе білген. Спорттың қадірін ерте түсінген қола дәуiрінің адамдары сол кездің өзінде өркениетке қадам басқан сыңайлы.

Бұл ғаламдық сенсация еуропалықтардың осы уақытқа дейінгі қалыптасқан түсінігін жоққа шығармақ. Себебі Британия бастаған Скандинавия елдері “конькиді біз ойлап таптық” деп жар салса, Голландия өзін конькидің отанымыз деп жариялаған болатын. Орыс ғалымдары да өз зерттеулерін жүргізіп, коньки одан бұрын Одессада жасалды деген тоқтамға келген еді. Ал қазақ ғалымдары бұны баяғыда-ақ дәлелдеп тастапты.

Әбдіманап Оразбаев өз қазбаларында 1964 жылы Ғылым академиясының экспедициясына жетекшілік ете жүріп, Көкшетау облысы, Красноармейская ауданы, Октябрь селосы жанындағы Шағалалы өзенінің жағасынан қола дәуір қоныстарын қазып, еңбек құралдарымен бірге сүйек конькиді тапқан болатын.

Әбдіманап Медеуұлы тапқан жаңалығын сол кезде шетелдерге арнап Мәскеуден шығатын “Совет лайф” журналында жариялайды. Сөйтіп, қазақ жерінде коньки тебілгенін әлемге паш етеді. Іле-шала бұл сенсацияны естіген еуропалықтардан ғалымның атына хаттар келе бастайды. Ал археологтың «өз жұрты» жаңалықтан күні бүгінге дейін бейхабар қала берген. Егер спорттың бұл түрін елімізде кеңінен насихаттағымыз келсе, келер жылы өтетін қысқы Азияда ойындары қарсаңында осы жаңалықты көпшілікке паш еткеніміз жөн болар.

Бұл жаңалық осыдан жарты ғасыр бұрын жасалғанымен, әлі күнге дейін көпшілікке кеңінен жарияланбапты. Ұстазының жолын жалғастырған ғалым Ұлан Үмітқалиев ғаламдық сенсация ғалымдардың өз ортасынан аса алмай қалғанына өкінеді.

Ұлан ҮМІТҚАЛИЕВ, тарихшы, археолог:
– Сүйек коньки жылқының жілік сүйегінен жасалған. Дөңгелек сүйекті қақ жарып, астын жылтыратып өңдеген. Аяққа байлауға арналған тесігі де бар. Табылған заттардың ішінде балалар конькиі де кездеседі.

Сағи МҰРАТ